Τα δήθεν στηθαία του Κηφισού

Η υστερία της Μεγάλης Εβδομάδας, με τα πρωτοσέλιδα που προσπαθούσαν να μας πείσουν για την άνοδο της εγκληματικότητας, "επί Σύριζα" βεβαίως, έδωσε τη θέση της σε ανέβασμα των τόνων για την οδική ασφάλεια. Αφορμή, το θανατηφόρο στον Κηφισό, που εντυπωσίασε περισσότερο για μια σειρά από λόγους: νταλίκα έναντι ΙΧ, υπαίτιος αδελφός Μανιάτη πολιτικού, ενδείξεις κατάχρησης αλκοόλ, άνω του ενός νεκροί, και κυρίως το ότι έγινε σε πολυσύχναστο μέρος - από το οποίο "όλοι" είναι πιθανό να περάσουν μέσα στη μέρα ή νύχτα. Δεν παύει όμως το συγκεκριμένο τροχαίο να είναι ένα από τα επτακόσια περίπου θανατηφόρα, που - σύμφωνα με τα στοιχεία της Αστυνομίας - γίνονται ετησίως σε όλο το οδικό δίκτυο και κυρίως, επτά στα δέκα, εκτός Εθνικών Οδών και αυτοκινητοδρόμων.

Είναι πολλά αυτά τα τροχαία; Ναι. Είμαστε ακόμη χειρότεροι από το μέσο όρο της Ευρώπης. Όσοι έχουμε δουλέψει για την οδική ασφάλεια θεωρούμε ότι έστω και ένας νεκρός είναι πολύς. Ταυτόχρονα, παρατηρούμε τις τάσεις και δεν μπορούμε να μη σημειώσουμε την μεγάλη μείωση. Κάποτε (πριν το 2000) είχαμε στάνταρ τους 2000 και πλέον νεκρούς ετησίως, σχεδόν 6 κάθε μέρα. Σήμερα είμαστε κοντά στους 700 - δύο τη μέρα. Η πτώση αυτή εντάθηκε στα χρόνια της κρίσης και δεν ανακόπηκε με την αλλαγή κυβέρνησης. Όποιος λοιπόν θέλει να κάνει αντιπολίτευση (ή φιλοκυβερνητική προπαγάνδα) βάσει των γενικών στατιστικών, απλά δεν έχει έδαφος. 

Μεγάλο μερίδιο στη μείωση του εθνικού προβλήματος οδικής ασφάλειας έχουν αναμφισβήτητα οι νέοι αυτοκινητόδρομοι. Ανήκει σε αυτούς ο Κηφισός; Μπορεί να έχει συνεχή ροή και πράσινες πινακίδες σε όλο το μήκος του, μέχρι τον "ολυμπιακό" κόμβο του Φαλήρου όπου καταλήγει, ωστόσο τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά είναι πολύ διαφορετικά, τόσο από την Εγνατία όσο και από τους παραχωρημένους αυτοκινητοδρόμους. 

Όσοι διαχειρίζονται τους δρόμους με διόδια έχουν πολλά να σας πουν για το τι σημαίνει νοιάζομαι για έναν δρόμο. Είναι αμφίβολο αν έχει να σας πει κάτι αντίστοιχο η Περιφέρεια Αττικής, που είναι αρμόδια για τον Κηφισό από τον κόμβο Μεταμόρφωσης και κάτω. Αυτό είναι πραγματικά παράδοξο, αν σκεφτούμε ότι ο κυκλοφοριακός φόρτος του Κηφισού είναι μεγαλύτερος από κάθε άλλο άξονα στη χώρα και χαρακτηρίζεται συχνά από ατέλειωτα μποτιλαρίσματα, παρά τους ανισόπεδους κόμβους. 

Εδώ και είκοσι χρόνια, για παράδειγμα, υπάρχει ένα σημείο-λαιμός που φρακάρει πρώτο και ξεφρακάρει τελευταίο. Στην άνοδο, ο κόμβος της Αχαρνών μειώνει το πλάτος από τέσσερις σε τρεις λωρίδες. Παρόλο που το σημείο αυτό "φωνάζει" ότι έχει πρόβλημα, αλλά και ότι υπάρχει χώρος για λύση χωρίς μεγάλο κόστος, δεν γίνεται απολύτως τίποτα. Προσπαθώ να καταλάβω τι είναι αυτό που εμποδίζει. Η Περιφέρεια αλλά και το Υπουργείο Υποδομών/Μεταφορών έχουν συγκοινωνιολόγους-αστέρια που συμμετείχαν, μεταξύ άλλων (και μαζί με άλλους, εν προκειμένω), στην επιτυχή ρύθμιση κυκλοφορίας στην απαιτητική διοργάνωση της Ολυμπιάδας 2004. Η χώρα έχει ικανούς μελετητές που υπολειτουργούν ή ξενιτεύονται. Οι εταιρείες αυτοκινητοδρόμων επίσης, έχουν εμπειρία από τέτοια ζητήματα και την επίλυσή τους. (Παρόμοιο ζήτημα σε κόμβο της Αττικής Οδού λύθηκε από τους διαχειριστές της μέσα σε λίγους μήνες, με μια απλή αλλαγή διάταξης κρασπέδων και διαγράμμισης.) 

Πώς είναι δυνατόν να μην ενδιαφέρει η κατάσταση του Κηφισού, την οποία μάλιστα την "πληρώνει" η οικονομία συνολικά, αν συνυπολογίσουμε την αξία που έχει ο χαμένος χρόνος τόσων χιλιάδων χρηστών της; Και δεν μένω στους κατά νόμο αρμοδίους ή στους ομοειδείς επαγγελματίες που προανέφερα. Πέρα από μερικές μοναχικές - εν τέλει - φωνές, όπως ορισμένοι πρώην πρόεδροι των συγκοινωνιολόγων (δείτε εδώ και εδώ), η κατάσταση του Κηφισού δεν απασχολεί τους ειδικούς. Οι "θέσεις του συλλόγου", με λίγες λαμπρές εξαιρέσεις (για τις οποίες έγραψα κάποτε), συνήθως έμοιαζαν με εκ-θέσεις ιδεών. Φαίνεται ότι άλλα θέματα, όπως το τραμ και το ποδήλατο, είναι πιο σέξυ, μια και για αυτά γράφουν [γράφουμε!] συχνά, αυθορμήτως, κάποιοι ειδικοί (και ακόμη συχνότερα κάποιοι άσχετοι). 

Θαυμάζω όμως πραγματικά τη διαχρονική σιγή σε πράγματα που βγάζουν μάτι. Όπως τα δήθεν στηθαία του Κηφισού. Δείτε εδώ μία από τις φωτογραφίες του πρόσφατου τροχαίου. Αυτό το καγκελάκι (που δεν συγκρατεί παρά μόνο, ενδεχομένως, σπρώξιμο από χέρι μικρού παιδιού - σίγουρα όχι πρόσκρουση οποιουδήποτε οχήματος), διαχωρίζει ρεύματα κυκλοφορίας. Για πολλά χρόνια, ήταν το μοναδικό διαχωριστικό σε όλο το μήκος του "αυτοκινητοδρόμου", τοποθετημένο πάνω στο κράσπεδο τύπου Trief. Η συγκεκριμένη διαμόρφωση προσφέρεται για χαμηλές ταχύτητες και σίγουρα όχι για αυτές που αναπτύσσονται στον Κηφισό. Όσες πινακίδες 60 χλμ/ώρα και να βάλεις, στον δρόμο αυτό θέλεις κάτι διαφορετικό. 

Ένα τέτοιο διαχωριστικό καβάλησε το φορτηγό που ανέβαινε την Αθηνών-Λαμίας πριν μπει στο αντίθετο ρεύμα, πέσει κάθετα στα (κανονικά, πλην σχεδιασμένα για πλάγιες εκτροπές) στηθαία που διαχωρίζουν με τον παράπλευρο και τα διαλύσει κι αυτά, παρασύροντας στο μεταξύ τα 2 ΙΧ της καθόδου. Το πέρασε "αέρα". Δείτε το βίντεο.

Το σωστό* στηθαίο δεν είναι το τέλειο στηθαίο. Δεν υπάρχουν τέτοια, αλλά χρησιμοποιώντας όσα προβλέπουν οι προδιαγραφές, έχεις μεγαλύτερη πιθανότητα να επαναφέρεις ακόμη και τον επικίνδυνο αυτό νταλικέρη στην κανονική του πορεία. Ένα ανύπαρκτο στηθαίο, όπως εδώ, είναι εγγύηση για ατυχήματα. Και όσες κορώνες κι αν ακουστούν, αν δεν αντιμετωπιστεί αυτό το βασικό, ο Κηφισός θα είναι πάντα μια πληγή για την οδική ασφάλεια. Ας ξυπνήσουμε.

*Κι όταν το έχεις, βέβαια, το σωστό στηθαίο, δεν αρκεί από μόνο του: πρέπει να είναι σωστά τοποθετημένο και καλά στερεωμένο. Έχει η Περιφέρεια Αττικής κάποιον υπεύθυνο που να έχει την έγνοια να ελέγχει περιοδικά τα μπουλόνια, να επιδιορθώνει σύντομα τις ζημιές, να τις επισημαίνει άμεσα για προειδοποίηση της λοιπής κυκλοφορίας, να λογοδοτήσει και σε ακραίες περιπτώσεις να καθήσει στο εδώλιο αν κάτι από όλα αυτά δεν έχει γίνει σωστά; Ας μην ρωτήσουμε αν έχει κάποιον που μεριμνά για το αν υπάρχουν τοποθετημένα τα σωστά στηθαία.  

Τα ανορθόδοξα κακώς κείμενα

Θα διαβάσατε για αυτό το "κείμενο εργασίας" που κυκλοφόρησε, στο οποίο η χριστιανική ορθοδοξία ταυτίζεται με το τέλμα. Η ρηχότητα της ανάλυσης είναι εντυπωσιακή. Με αναφορές σε προπολεμικά κείμενα του Μπερντιάεφ, στον Μαξ Βέμπερ (της προτεσταντικής εργασιακής ηθικής) και στον Χάντιγκτον των μεταψυχροπολεμικών συγκρουσιακών μοντέλων, η ανάλυση απλά προσπερνά 40 χρόνια κομμουνισμού της ανατολικής Ευρώπης και ειδικότερα την αιτία για την επικράτησή του: που δεν είναι άλλη από το γεγονός, ότι τα σοβιετικά στρατεύματα μπήκαν πρώτα στις χώρες του μετέπειτα ανατολικού μπλοκ. Παρ' όλα αυτά, το κείμενο προσπαθεί να μας πείσει ότι η ανατολική Ευρώπη απέκτησε κομμουνισμό, επειδή ήταν ορθόδοξη.

Και οι Έλληνες, κύριε; Οι Τζάνκοφ και Νικόλοβα (συγγραφείς του επίμαχου κειμένου) δεν πολυασχολούνται με τον κατά πλειοψηφία ορθόδοξο λαό μας. Ευτυχώς την εξήγηση τη δίνει η μετα-ανάλυση του Μπλούμπεργκ: οι Έλληνες ήταν πλούσιοι (!) και ήξεραν από καπιταλισμό, γι' αυτό και δεν τσίμπησαν. Μπροστά σε τέτοια καταλυτική απλότητα, πού να κάτσεις να εξηγήσεις τον ελληνικό εμφύλιο, ή την παλιότερη άμιλλα Ελλήνων και Σέρβων στο εμπόριο της Βαλκανικής;

Θα ήταν απορίας άξιο, το πώς το τζανκο-κείμενο (pun intended) δημοσιεύτηκε με λογότυπο διεθνούς οργανισμού. Θα αποφύγω φρονίμως να μπω σε λεπτομέρειες που έχουν να κάνουν με τωρινές συγκυρίες αξιώματος και προεδρίας γειτονικής μας χώρας. Όποιος θέλει μπορεί να κάτσει και να αναλύσει, το γιατί άλλα κείμενα περνάνε από πολλαπλά κόσκινα επιστημονικής αρτιότητας ενώ -αντίθετα- πέρασε "αέρα" το συγκεκριμένο, που μπερδεύει συσχέτιση και αιτιότητα ("δυστυχισμένοι οι ανατολικοευρωπαίοι, ορθόδοξοι οι ανατολικοευρωπαίοι, πρώην κομμουνιστές οι ανατολικοευρωπαίοι, άρα δυστυχισμένοι και ευεπίφοροι στον μαρξισμό οι ορθόδοξοι").

Το πολύ ενδιαφέρον είναι ότι μόλις λίγες μέρες αργότερα δημοσιεύτηκε επιφυλλίδα στην δεξιά γερμανική εφημερίδα Welt, με αναλόγως εξωφρενικούς ισχυρισμούς. Ο έμπειρος αρθρογράφος Ματίας Χάινε, στο 52ο κείμενο της σειράς κειμένων Εσπερία (Abendland), πληροφορεί το φιλοκυβερνητικό κοινό της ηγετικής ευρωπαϊκής δύναμης ότι η έννοια της εργασίας - με την αξία που της δίνεται στη Δύση - υπάρχει μόνο στην αγγλική και τη γερμανική γλώσσα. Λες και η δουλειά, τα σλάβικα ραμπότα / ραντ κ.λπ., το τούρκικο ις είναι αποκυήματα της φαντασίας.

Ο Χάινε - ξέροντας ότι η Γερμανία έχει ισορροπία προτεσταντών και καθολικών - δεν τοποθετεί την έναρξη της καθιέρωσης της εργασίας στον προτεσταντισμό, αλλά πηγαίνει πίσω στο λατινικό ρητό ora et labora, ήτοι προσευχήσου και εργάζου. Το έτος 540, στο οποίο τοποθετείται ο κανόνας του Αγίου Βενεδίκτου, δεν υπήρχε σχίσμα και ο συγκεκριμένος άγιος τιμάται από όλη τη χριστιανοσύνη. Ωστόσο, ο αρθρογράφος όχι απλά τον χρεώνει στον καθολικισμό αλλά διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι "είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ορθόδοξους μοναχούς που να καθαρίζουν δάση ή να αποξηραίνουν βάλτους". Δεν είμαι βαθύς γνώστης καμίας θρησκευτικής παράδοσης αλλά από όσα έχω περιστασιακά και μόνο διαβάσει και ακούσει, τα παραδείγματα τιμής προς την εργασία καθώς και εργατικών μοναχών είναι όχι απλώς πολλά αλλά αποτελούν το πρότυπο και στην ορθοδοξία.

Το κείμενο της εφημερίδας καταλήγει με μια ιδιαίτερα διεστραμμένη παρουσίαση της σχέσης μαρξισμού και ορθοδοξίας. Για τον Μαρξ, η εργασία ήταν θεμέλιος λίθος του πνευματικού του οικοδομήματος, λέει. Μια τέτοια ιδέα, "μόνο ένας δυτικός [δηλ. ο Μαρξ] θα μπορούσε να την έχει". Ως εκ τούτου, ήταν ξεκάθαρο, ότι ο ορθόδοξος κόσμος αργά ή γρήγορα θα αποκήρυσσε τον μαρξισμό.

Μας μπέρδεψαν λοιπόν οι εξαιρετικοί αναλυτές. Η ορθοδοξία έκανε τους ανατολικοευρωπαίους περισσότερο ή λιγότερο κομμουνιστές; Οι Ούγγροι και άλλοι λαοί με υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών κα απαισιοδοξίας, είναι ορθοδοξότεροι από τους Έλληνες; Η κρίση του 2008 και εξής τοποθετεί πια την Ελλάδα στην ανατολική Ευρώπη, ή εξακολουθούμε να έχουμε φράγκα και να μετατρέπουμε σε ευρωπαϊστή/καπιταλιστή ακόμη και τον αριστεριστή μας σημερινό ηγέτη; Και το τελευταίο ερώτημα, παιδιά δεν πάτε στη γωνία να δείτε αν έρχομαι;

Γύμνια

Οι φανατικοί αντι-Σύριζα, αυτοί που θέλουν να φτάσουν στην εξουσία αντιγράφοντας την τακτική των σημερινών κυβερνώντων, την πέφτουν άσχημα εσχάτως σε πολιτικό αναλυτή για τα γραφόμενά του. Αρνούνται να δουν τον Σύριζα ως τον βασικό φορέα της ευρύτερης "κεντροαριστεράς". Αυτό είναι πραγματικά παράξενο. Δείχνει ότι δεν βλέπουν πως ένα μεγάλο μέρος του αντιδεξιού κοινού - αυτό που παλιά θα χαρακτηριζόταν Πασόκ και σοσιαλιστικό με την ευρεία έννοια - επέλεξε τον Σύριζα ως κύριο φορέα έκφρασής του το 2015 και σύμφωνα με τα γκάλοπ, παρά την φθορά εξακολουθεί να τον προτιμά έναντι των μετεξελίξεων των Πασόκ/Ποταμιού και λοιπών μετριοπαθέστερων δυνάμεων. Δείχνει επίσης χαρακτηριστική αμνησία ως προς τα γεγονότα του Ιουλίου 2015. Δεν ισχυρίζομαι ότι ο αφελής κ. Τσίπρας είχε παρασυρθεί από τον πονηρό κ. Βαρουφάκη, όπως θα βόλευε κάποιους να πιστέψουμε. Η κωλοτούμπα του Σύριζα όμως έγινε αποδεκτή έμπρακτα από την αξιωματική αντιπολίτευση. Προφανώς σε συνέχεια όσων συμφωνήθηκαν στην άνευ πρακτικών συνεδρίαση της επομένης του δημοψηφίσματος, η Νέα Δημοκρατία υπό τον υπηρεσιακό κ. Μεϊμαράκη στήριξε "τη χώρα" αλλά στην πραγματικότητα την κυβέρνηση. Υπερψήφισε τα μέτρα που καταψήφισε η αριστερή πτέρυγα του Σύριζα. Προφανώς αυτό έγινε από κακό υπολογισμό. Πίστεψαν στη ΝΔ ότι ο λειψός Σύριζα θα έχανε τις εκλογές. Στην πραγματικότητα συνέβη το ακριβώς αντίθετο: η κίνηση του κ. Λαφαζάνη δεν εξελέγη καν στη βουλή, η δε συμμαχία Σύριζα-ΑνΕλ βγήκε με τα ίδια σχεδόν ποσοστά, την ίδια σχεδόν διαφορά από τη ΝΔ και με ένα πρόσθετο μαξιλαράκι: το κόμμα Λεβέντη, που η επαμφοτερίζουσα στάση του αποτρέπει το ενδεχόμενο κοινοβουλευτικού "ξαφνικού θανάτου". Έχοντας αποδεχτεί τη συναίνεση μπροστά στην "εθνική αναγκαιότητα", η ΝΔ ήδη από τότε (πριν 3 σχεδόν χρόνια) θεωρώ ότι έχασε το ηθικό δικαίωμα να μιλά για ανώμαλη κατάσταση και να θεωρεί τη σημερινή κατάσταση μη κανονική. Ο Σύριζα δεν έγινε σοσιαλδημοκρατία αλλά και το Πασόκ του '77 και μετά - που απορρόφησε μέχρις εξαφανίσεως την παλαιά κραταιά Ε(ΔΗ)Κ - δεν είχε γίνει κέντρο. Και τι μ' αυτό; Η λεγόμενη "προοδευτική" πλειοψηφία είχε έναν βασικό φορέα έκφρασης, το ίδιο και η "δεξιά" (οι πιο πολλοί ΕΡΕτζήδες έγιναν Νεοδημοκράτες). Προς το παρόν αυτή είναι η εικόνα και σίγουρα δεν ωφελεί να βάλλεται αυτός που φωνάζει ότι ο βασιλιάς είναι γυμνός. Η γύμνια εν προκειμένω αφορά την οξυδέρκεια που (δεν) επιδεικνύουν οι φανατικοί αντι-Σύριζα απέναντι σε ένα ευρύ -αντικειμενικά- κοινό, το οποίο κινδυνεύουν να αποξενώσουν ακόμη περισσότερο (ταυτίζοντάς το με τις πράξεις αυτών που επέλεξε, ίσως και ως μη χείρονες κατ' αυτό) αντί να ψάξουν τρόπο να το πλησιάσουν και να το κερδίσουν. 

Άει στο διάστημα (για να το πούμε χριστιανικά)

Μερικές φορές χτυπάμε μαζί το γαϊδούρι και το σαμάρι. Δεν έχω ιδέα ποιο είναι ποιο στην παροιμία, το γράφω πάντως για τον "διαστημικό" Χριστόδουλο Πρωτοπαπά, ο οποίος δέχτηκε έντονη κριτική έως και χλευασμό για διάφορα στοιχεία τα οποία δεν έχουν σχέση με την καταλληλότητά του για τη θέση προέδρου δημόσιας εταιρείας.

Θα έπρεπε να αναρωτηθούμε καταρχήν εάν ο κ. Πρωτοπαπάς, πέρα από τη θέση στη νέα ΔΕΚΟ με το όνομα Ελληνικός Διαστημικός Οργανισμός (ΕΔΟ) Α.Ε., παραμένει και αφεντικό της Hellas SAT, διαχειριστή του ελληνοκυπριακού δορυφόρου και μέρους του ομίλου Arabsat. Υπάρχει ή όχι ασυμβίβαστο; Δεν υπάρχει ένα εύλογο cooling-off που θα έπρεπε να μεσολαβήσει μεταξύ συμμετοχής στη διοίκηση διαχειριστή δορυφόρων και σε δημόσιο νομικό πρόσωπο που διαχειρίζεται διαστημικά θέματα;

(Η ΔΕΚΟ αυτή καθαυτή και το αν πραγματικά χρειάζεται είναι ένα σημαντικό, αλλά διαφορετικό θέμα.)

Αντί για αυτό, και ίσως όχι τυχαία, η συζήτηση αναλώνεται σε απόψεις και δηλώσεις του κ. Πρωτοπαπά, σε κοινωνικά μέσα και ΜΜΕ. Πραγματικά είναι γελοία η γραφή της Ρωμιωσύνης με τα δύο ωμέγα όπως και η ατάκα για τις "κουφάλες" τους Ευρωπαίους, με φόντο έναν ναό της αρχαίας Ελλάδας. Επίσης, πριν πέντε χρόνια έγραψε μια σπαρταριστή μπλογκιά στην οποία έμπλεκε τη θρησκευτική του πίστη σε έναν άγιο και τα θρυλούμενα "θαύματά του" με τη θεωρία της σχετικότητας και ειδικότερα τη διαστολή/συστολή του χρόνου, πράγμα φυσικά ανεπίτρεπτο για επιστήμονα.

(Η ανάρτηση εκείνη μάλιστα μου θύμισε την αναφορά του τερατολόγου Έριχ φον Νταίνικεν σε μια ακόμη πιο τρανταχτή αφήγηση αλλοίωσης του χρόνου, που υποτίθεται αναφέρεται στην Αγία Γραφή αλλά στην πραγματικότητα ανήκει σε μη βιβλικό σύγγραμμα, υποτιθέμενη Ιερεμιάδα. Υποτίθεται ότι ο Αβιμελέχ κοιμήθηκε εξήντα-τόσα χρόνια και τα σύκα στο καλάθι του παρέμειναν φρέσκα.)

Σίγουρα η σύγκριση του κ. Πρωτοπαπά με τον ομότιμο καθηγητή στις ΗΠΑ και αστροφυσικό κ. Krimigis, που μέχρι και αστεροειδής έχει ονομαστεί προς τιμήν του, είναι συντριπτική. Ωστόσο, αμφότεροι μπορούν να κριθούν -για διαφορετικούς λόγους- προβληματικές επιλογές για τη θέση προέδρου του ΕΔΟ.

Ο μεν κ. Κριμιζής (το αυθεντικό του ελληνικό επώνυμο) είναι απλά overqualified, παραείναι καλός. Στις ΑΕ συνήθως ο διευθύνων σύμβουλος είναι το αφεντικό, ο πρόεδρος είναι συμβολικός. (Στις ΑΕ του δημοσίου φυσικά μπαίνουν και οι πολιτικές παράμετροι στη μέση, που θα ήταν ένας λόγος παραπάνω για να μη δεχτεί καν ο κ. Κριμιζής τη θέση όταν του προσφέρθηκε, αλλά εν πάση περιπτώσει εν τέλει παραιτήθηκε και προστάτευσε την αξιοπρέπεια και υστεροφημία του.)

Για τον κ. Πρωτοπαπά το βασικό θέμα (και ειλικρινής απορία - όπως είπα πριν) είναι το αν υπάρχει ουσιαστικό (αν όχι και τυπικό) ασυμβίβαστο, έστω και για τη μη εκτελεστική θέση του προέδρου. Όχι τόσο το αν τα κάνει κουλουβάχατα συγκρίνοντας μια αφήγηση που "μπάζει" με θεωρίες που άλλαξαν την επιστήμη - ο καθένας μπορεί να πει τη μπαρούφα του (άλλοι είπαν π.χ. ότι θα φέρουν τον βασικό μισθό στα 751 ευρώ το 2015, ή ότι η ομοφυλοφυλία αυξάνεται από τα μνημόνια - και ψηφίστηκαν σε δημόσιο αξίωμα γι' αυτό). Και σίγουρα όχι για το αν είναι πιστός ή για το τι είναι αυτό που πιστεύει.

Μαζί με τον κ. Πρωτοπαπά δεν χλευάστηκαν μόνο οι τσαρλατάνοι που έχουν προσδώσει ιδιότητες προφήτη σε συγκεκριμένους -ιδίως νεώτερους- αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Χλευάστηκαν και οι ίδιοι οι άγιοι, οι ουκ ολίγοι που επισκέπτονται τα προσκυνήματά τους, μέχρι και οι προσωνυμίες. Εκεί έρχεται στο προσκήνιο, πέρα από την ενοχλητική στρατευμένη αθεΐα (ενοχλητική όσο κάθε τι το στρατευμένο, από τον φονταμενταλισμό έως τους φοιτητοπατέρες Κνίτες και Δαπίτες και λοιπούς), και η ασχετοσύνη.

Φάνηκε αστείο που ο Πορφύριος (όπως και ο παλιότερος Άγιος Μάξιμος) λέγεται Καυσοκαλυβίτης. Άραγε το ίδιο αστείο θεωρείται το Άγιο Όρος που έχει τη σκήτη Καυσοκαλυβίων, με ιστορία 350 ετών; (Λέγεται πως ο Μάξιμος έκαιγε κάθε τόσο την καλύβα του για να μην του μείνει η αίσθηση της περιουσίας.) Και ποιος ο λόγος να επιτίθεται κανείς στην έκφραση πίστης όπου τη συναντά; Μόνο και μόνο επειδή η Ελεύθερη Ώρα ή διάφοροι τηλεαστέρες βάζουν στο στόμα των αγίων λόγια που πιθανότητα δεν σκέφτηκαν ποτέ και που συνήθως δεν τεκμηριώνονται με τίποτα, άραγε όσοι επισκεφτούν κάποιο μοναστήρι οφείλουν περίπου να λογοδοτούν για την πράξη τους;

Νησιά και σημαίες

Υπάρχει μια φιλολογία σε εθνικιστικούς κύκλους της Τουρκίας σχετικά με "16" ή "18 νησιά" του Αιγαίου. Είναι αντίστοιχης σοβαρότητας με παρόμοιους ισχυρισμούς ανά τον κόσμο και ειδικότερα στην περιοχή μας: βλ. την Τσαμουριά στους χάρτες της Μεγάλης Αλβανίας, την δήθεν αλύτρωτη Μακεδονία "του Αιγαίου" με τον ήλιο της Βεργίνας, και βεβαίως (η αντίστροφη όψη) τους χάρτες που βλέπουμε από Έλληνες εθνικιστές ήδη από την εποχή που η ελληνική ακροδεξιά περιοριζόταν στην φυλλάδα Στόχος. 

Αυτά τα "16" ή "18 νησιά" δεν αποτελούν ωστόσο επίσημη τουρκική διεκδίκηση. Δεν ανήκουν καν στην ιδεατή μερική αναβίωση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που με το όνομα "Εθνικός Όρκος" έχει πρόσφατα ανασυρθεί στη δημόσια συζήτηση. Οι διάφορες ποσοτικές ή ονομαστικές αναφορές ακολουθούν τη γενική αρχή: ό,τι δεν αναφέρεται ονομαστικά σε αναγνωρισμένη συνθήκη, είναι διεκδικήσιμο κατ' αρχήν. Τα περίφημα Ίμια με τέτοια λογική εντάχθηκαν εκεί: το παράρτημα της ιταλοτουρκικής συμφωνίας του 1932, που αναφέρει ρητά ότι η συνοριακή γραμμή περνά ανατολικά του "Καρντάκ", δεν αναγνωρίζεται ως αναπόσπαστο μέρος των ισχυουσών συνθηκών.

Τίποτα δεν αποκλείει ότι αυτή η λογική δεν θα επεκταθεί. Ο "ακήρυχτος πόλεμος" για τα θέματα χωρικών υδάτων, εναέριου χώρου, υφαλοκρηπίδας, ΑΟΖ και νησίδων δεν ξεκίνησε χθες, είναι πολυετής και έχει ουκ ολίγα θύματα. Οι "επισκέψεις" τουρκικών πλοίων (κρατικών ή ιδιωτικών) σε νησάκια όπως το Φαρμακονήσι ή και σε παράλια μεγαλύτερων ελληνικών νησιών, είναι φαινόμενο των τελευταίων 50 ετών τουλάχιστον. Η Τουρκία επιδιώκει σταθερά να αυξήσει το μερίδιο επιρροής και ελέγχου της στο Αιγαίο. Η Ελλάδα έχει εδάφη (νησιά) αποκομμένα από την ηπειρωτική της χώρα, τα οποία -ως κυρίαρχο κράτος- οφείλει να διατηρεί ενταγμένα στο σύνολο (και την ΕΕ) όπως και ασφαλή.

Το περιστατικό αυτής της εβδομάδας με την ύψωση ή απομάκρυνση σημαίας (ανάλογα με το ποιες πηγές θα διαβάσεις) σε ακατοίκητη νησίδα, προκάλεσε διάφορες αντιδράσεις. Με εντυπωσίασε αρκετά η άγνοια πολλών για τη συγκεκριμένη νησίδα, η αθηναϊκή ή στεριανή υπεροψία απέναντι στα νησιά και τους ανθρώπους τους, και τέλος μια ορατή αλλεργία για τη σημαία και τις εκδηλώσεις πατριωτισμού.

ΑΓΝΟΙΑ. Το επίμαχο νησάκι δεν είναι καθόλου επίμαχο! Βρίσκεται λίγο έξω από τους Φούρνους και πολύ μακριά από οποιοδήποτε τουρκικό έδαφος, ανήκει στο νομό Σάμου. Όποιος ρίξει μια ματιά στο χάρτη μπορεί να καταλάβει - και δεν είμαι βέβαιος ότι το έκαναν πολλοί. Το ότι διάφορες γελοίες ιστοσελίδες στην Τουρκία θεωρούν τους Φούρνους ή Χουρσίτ ως "κατεχόμενο νησί του νομού Αϊδινίου" δεν αναιρεί το προφανές, ότι δεν έχει δουλειά εκεί καμία ξένη δύναμη (δεν είμαστε καν σίγουροι αν εμφανίστηκε ξένη δύναμη άλλωστε) και ότι μπορεί να πάει οποιοσδήποτε πολίτης και να κάνει ό,τι γουστάρει εφόσον δεν παραβιάζει τους νόμους. Έχουμε βεβαίως επίγνωση ότι στους νόμους συμπεριλαμβάνεται το να μην καταπατάς ξένη ιδιοκτησία, το να μην εισέρχεσαι άνευ αδείας σε στρατιωτική περιοχή, το να μη θέτεις σε κίνδυνο τη χώρα και τις διεθνείς σχέσεις της κ.λπ. Αν κάτι από όλα αυτά έκαναν οι τρεις που ύψωσαν μια ελληνική σημαία στη νησίδα "Ανθρωποφά[γο]ς", θα πρέπει να αναμένουμε αυτεπάγγελτη ή άλλη δίωξη.

ΥΠΕΡΟΨΙΑ. Τα νησιά, ειδικά τα παραμεθόρια, δεν είναι "ελληνικά εδάφη με αστερίσκο". Πέρα από αυτό, είναι εκτεθειμένα σε κινδύνους, στρατιωτικούς και άλλους. Δεν μπορούν να παραβλεφθούν αυτές οι ιδιαιτερότητες. Συχνά όμως βλέπω μια αντιμετώπιση "πίσω αυλής". Πολύ βολικά χρησιμοποιούνται ως αποθήκες μεταναστών, διότι όσο δεν τους έχει η ηπειρωτική Ελλάδα (ή η Ευρώπη) στο έδαφός της, έχει κάπως την ψευδαίσθηση ότι φιλτράρει. Σαν να θέλουν πολλοί να τιμωρηθούν οι νησιώτες γιατί "επέλεξαν" να μένουν σε επικίνδυνο μέρος. Ούτε και ενοχλείται "ο κορμός" από το ενδεχόμενο πληθυσμιακής αλλοίωσης (τεχνητά διογκωμένης σε σχέση με το μέσο όρο της χώρας), από τα κρούσματα εγκληματικότητας, από την οικονομική υποβάθμιση που συνεπάγεται η κατάσταση των νησιών. Η άνεση και η σχετική ασφάλεια της πρωτεύουσας μπορεί να δώσει μια ψευδαίσθηση υπεροχής και προβαδίσματος. Ωστόσο, όσο αυτονόητα ελληνικά είναι κάποια κατσάβραχα της Μάνης ή κατσικοχώρια της Ρούμελης, τόσο είναι και τα γαϊδουρονήσια που θα προσπεράσεις με το σκάφος σου το καλοκαίρι.

ΑΛΛΕΡΓΙΑ. Δεν είναι υποχρεωτικό να συγκινούνται όλοι από τη σημαία. Ούτε όμως και κατακριτέο ή υπερπατριωτικό το να συγκινούνται κάποιοι, κάποτε. Στο πλαίσιο της οικοφοβίας διάβασα (και είδα σοβαρούς ανθρώπους να επικροτούν ή και να θαυμάζουν την άποψη) ότι η ελληνική σημαία δεν μας κάνει -δεν είναι αρκετά καλή- όταν κυματίζει από μόνη της. Το ότι μεταφέρθηκαν αρμοδιότητες σε υπερεθνικούς οργανισμούς - ή το ότι η εθνική κυριαρχία είναι μια σχετική έννοια - δεν βλέπω γιατί ακυρώνει την αξία, τον συμβολισμό και εν τέλει το ηθικό δικαίωμα της ύψωσης της ελληνικής σημαίας μόνης της. Θεωρώ επίσης τέτοιου είδους αποστασιοποίηση από τον πατριωτισμό ως εξαιρετικά βλακώδη στάση, που σχεδόν εγγυάται την μελλοντική προσέλκυση κι άλλων συμπολιτών από πατριδοκάπηλες οργανώσεις. 

Το «Μισολόγγι» του Δημήτρη Δημητρίου

«Ένα διπλούν πάθος κατέκαιε την ψυχήν του Δημητρίου: ο πόθος της απελευθερώσεως της μακρυνής Πατρίδος του, της οποίας παρηκολούθει τον τιτάνειον Αγώνα όταν έγραφε τα ποιήματά του, και η χειραφέτησις και αυτονόμησις της δευτέρας Πατρίδος του της Κροατίας, όπου είδε το φως της ζωής. ...Η ελληνική γλώσσα του ποιητού είναι η γλώσσα την οποίαν έμαθε κατά την παιδικήν του ηλικίαν εις τους κόλπους της οικογενείας του, χωρίς να έχη αργότερον την δυνατότητα, λόγω της απομονώσεως, να την καλλιεργήση και την τελειοποιήση». Κλεόβουλος Τσούρκας, για τον μεγάλο Κροάτη λογοτέχνη Ντιμίτριε Ντέμεταρ, με καταγωγή από την οικογένεια Δημητρίου της Σιάτιστας.

ΕΙΣ ΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΟΥ ΜΙΣΟΛΟΓΓΙΟΥ

Λοιπόν δω ήταν κείνη η φρουρά
Των ηρώων η οικεία,
Η δίνη της ελευθερίας στα νερά
Π’ εναυάγησε η τυραννία;

Τας τάξεις των θηριωδών βαρβάρων
Την Αίγυπτον που κατοικούν
Του Λεωνίδος έμαθε ο Χάρων
Μ’ εγγόνους ότι πολεμούν!

Έκθαμβη έμεινε η τυραννία
Με τον αναρίθμητόν της στρατόν
Ιδούσα τι κάμ’ η ελευθερία
Και με μιαν χούφταν σταθερών ανδρών!

Ω Μισολόγγι - πρόχωμα Ελλάδος
Το φόβητρον συ ήσουν και φθορά
Των Μουσουλμάνων ώσπερ της Παλλάδος
Εκείνη η χίμαιρα φοβερά

Που των Γιγάντων την αναίσχυντον ανδρείαν
Απέκρουσε ωσάν
Στον σκόπελον αποκρούεται στην τρικυμίαν
Το κύμα την σκληράν

Το παν χαλνάται και εσύ χαλάσθης
Αλλά ουχί διά της ανδρείας των εχθρών
Και συ, γη, με τα πλούτη σου επλάσθης
Διατί; Παρά δια ετούτον τον σκοπόν;

Κανένα επιτάφιον δεν ωραιίζει
Τους τάφους σας πατρίδος υπερασπισταί
Ό εις τα νέφη να υψώση σαν αξίζει
Το θάρρος σας που δεν νικήθηκε ποτέ

Αλλά αυτά τα ερείπια όπου σκεπάζουν
Υμών τα λείψανα ηρωικά
Πληγών γεμάτα λίαν σας εγκωμιάζουν
Παρ’ όλα τα μνημεία τεχνικά!

Εντός, εκτός και επί ορίων

Ανοιξιάτικη μονοήμερη αργία στη δεκαετία '90, η οικογένεια στην Αθήνα κι εγώ στη Θεσσαλονίκη - χωρίς χρόνο να πηγαινοέρθω, αποφασίζω να κάνω μια σχετικά κοντινή βόλτα στη Δοϊράνη. Περπατάω δίπλα στη λίμνη και με μιμείται μια παρέα, δύο ζευγάρια. Πιάνουμε κουβέντα και φτάνουμε στη νοητή γραμμή των συνόρων. Το καταλαβαίνουμε από την ευθυγράμμιση με τις δύο σημαδούρες, δεν υπάρχει φράχτης ή άλλη σήμανση. Τα "αγοράκια" έχουν όρεξη για περιπέτεια. Παρά την ήπια προσπάθεια των "κοριτσιών" να τους μεταπείσουν, αποφασίζουν να προχωρήσουν στο έδαφος της πΓΔΜ (εγώ μένω πίσω). Συνεχίζουν τον παραλίμνιο περίπατο για εκατοντάδες μέτρα, ενώ σε λίγο εμφανίζεται Έλληνας φαντάρος που περιπολούσε. Ανήσυχος αλλά και ανήμπορος να κάνει κάτι, περιμένει μαζί μας. Βλέπουμε τους συμπατριώτες να πιάνουν την κουβέντα με κάποιον που, αν θυμάμαι καλά, ψάρευε. Είχαν φτάσει κοντά στα τελευταία σπίτια του σλάβικου οικισμού. Μετά από λεπτά που έμοιαζαν ώρες, γύρισαν με την ίδια χαλαρότητα. Δεν τους ενόχλησε κανένας "Σκοπιανός" φαντάρος. "Είμαστε κι εμείς καφενείο, αλλά είναι κι αυτοί..." κουνούσε το κεφάλι ο δικός μας ένστολος, την ώρα που οι δικοί μας επέστρεφαν σε εθνικό έδαφος. Ένα μεθοριακό επεισόδιο είχε αποφευχθεί. Στο ίδιο σημείο μού είχε καυχηθεί παλιός συμμαθητής ότι κάποτε έβαλε το πόδι του μέσα στη "Γιουγκοσλαβία".

Λίγα χρόνια νωρίτερα, τα σύνορα μέσα στη ζώνη Σένγκεν άρχισαν ήδη να καταργούνται. Από τη γερμανική Καρλσρούη, μια παρέα με αυτοκίνητα αποφάσισε να πάει για tarte flambee ή Flammkuchen στην άλλη πλευρά. Μέρος της διασκέδασης ήταν και η διάσχιση ενός ποταμού πάνω σε έναν κορμό. Μη φανταστείτε κάτι πολύ μεγαλύτερο από δέκα μέτρα, ο δε κορμός ήταν στεγνός, πολύ πάνω από το νερό - καλοκαίρι γαρ. Πρέπει να μπήκαμε και να βγήκαμε έξι ή οχτώ φορές μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας, ανάμεσα στο έδαφος του αλσατικού χωριού Scheibenhard και του γερμανικού Scheibenhardt. Η Ευρώπη έμοιαζε τότε μαγική και τα παρατημένα φυλάκια με τα σπασμένα τζάμια ήταν κάτι αντίστοιχο με τα γκρεμισμένα σοβιετικά και σοσιαλιστικά μνημεία κάπου ανατολικότερα.

Ακόμη πιο όμορφο από τη ρεματιά στον παραπόταμο Lauter του Ρήνου, είναι το "επταστάδιο" στενό, επίσης συνοριακό. Απέναντι στην καταπράσινη (για νησί του Αιγαίου) Σάμου είναι η ακόμα πιο πράσινη, άχτιστη γαρ, χερσόνησος της Μυκάλης - στρατιωτική περιοχή και ταυτόχρονα εθνικό πάρκο. Το στενότερο σημείο, ανάμεσα στον πρώην ορθόδοξο Αη Νικόλα (σήμερα φάρος της νησίδας Μπαϊράκ) και το ελληνικό Βαρελούδι, είναι λιγότερο από μισό ναυτικό μίλι. Κάτι νιώθεις να σε τραβά να πας απέναντι. Κυριολεκτικά: στην περιοχή επικρατούν ύπουλα θαλάσσια ρεύματα. Τουλάχιστον δυο φορές, την τελευταία στη δεκαετία του '80, είδα πόσο λίγο θέλει να μπεις σε περιπέτεια. Ο Ιταλός τουρίστας κοιμόταν στο θαλάσσιο στρώμα, στην παροιμιωδώς ρηχή παραλία της Ψιλής Άμμου. Ξυπνώντας βρέθηκε στα ανοιχτά - και κολύμπι, δεν ήξερε. Για καλή του τύχη περνούσαμε από κοντά με το ταχύπλοο του κυρ Δημήτρη και τον είδαμε. Τον βοηθήσαμε να ανεβεί και τον βγάλαμε έξω.

Το είδα από απέναντι αυτό το στενό, δυόμισι δεκαετίες μετά. Ήταν σαν να έχεις περάσει στην άλλη πλευρά του καθρέφτη. Ο θαλάσσιος βυθός έμοιαζε ακριβώς ο ίδιος, και γιατί άλλωστε να είναι διαφορετικός; Οι διακοπές των Ελλήνων στην Τουρκία έμοιαζαν τότε σαν αυτές των Αμερικανών στο Μεξικό. Υπήρχαν ντόπιοι που με ειλικρίνεια πίστευαν ότι σε "λίγα" χρόνια τα σύνορα του Έβρου θα μπορούσαν να γίνουν σαν αυτά του Lauter, δηλαδή αδιάφορα. Δυστυχώς, προς το παρόν στα Βαλκάνια και στα περισσότερα μέρη του κόσμου - ακόμη και μέσα στη ζώνη Σένγκεν, όπως μας δίδαξε η πρόσφατη αναμονή μιας ώρας μεταξύ Αυστρίας και Γερμανίας - οι μεθόριοι θα παραμένουν ζωντανές γραμμές επιφυλακής και ανάσχεσης, και ενίοτε μαγκιάς ή περιπέτειας.

Φωτό: Στην ηλικία του, έκανα μπάνιο στις απέναντι ακτές

Η φουφού του καστανά

Όταν μιλάμε για ποτάμια, το απόφθεγμα "πάντα ρει (πάντα χωρεί και ουδέν μένει)" δεν αφορά μόνο το νερό αλλά και τη μορφή τους. Με το υλικό που διαρκώς κατεβαίνει χαμηλότερα, η κοίτη -όταν δεν εγκιβωτίζεται με μόνιμα έργα- αλλάζει σύμφωνα με τα όσα ορίζει η φυσική. Τα προβλήματα που δημιουργούνται από αυτό δεν περιορίζονται στις φυσικές καταστροφές. Επεκτείνονται και στις διεθνείς σχέσεις.

Τα ποταμίσια σύνορα χωρών δεν μπορούν να χαραχτούν με μια γραμμή στο έδαφος. Η "μισγάγγεια" αλλάζει θέση, με αποτέλεσμα ο σημερινός κύριος βραχίονας του ποταμιού να μην ταυτίζεται με αυτόν που πριν δεκαετίες χρησιμοποιήθηκε ως όριο. Τα αποτελέσματα μερικές φορές είναι σουρεαλιστικά, όπως στην περίπτωση της Liberland, του "κράτους" που έχει ανακηρυχτεί στα κενά μεταξύ "παλιού" και σημερινού Δούναβη μεταξύ Κροατίας και Σερβίας. Άλλοτε, πάλι, δεν είναι καθόλου κωμικά - και κάποιοι καλούνται να βγάλουν τα κάστανα από τη φωτιά.

Από τα κάστανα έχει πάρει το όνομά της η Κοστάινιτσα, πάνω σε πρώην γιουγκοσλαβικά σύνορα κι αυτή - γίνεται κι ένα σχετικό φεστιβάλ κάθε φθινόπωρο. Η αριστερή όχθη του ποταμού Ούνα ανήκει στην Κροατία και η δεξιά στη Βοσνία - σχεδόν. Εξαιρείται ένα "τρίγωνο" γης, στο οποίο βρίσκεται ένα πανέμορφο μεσαιωνικό κάστρο. Το έχω δει να περιπολείται από βαριεστημένους Κροάτες αστυνομικούς που ενίοτε κόβουν κλήσεις τροχαίας, ίσως για να σπάσουν τη μονοτονία. Οι Σερβοβόσνιοι δεν δέχονται αυτή την ερμηνεία (θεωρώντας ότι η γραμμή έπρεπε να βρίσκεται στη σημερινή κοίτη) αλλά φαίνεται να έχουν αποδεχθεί την ύπαρξη κροατικού φυλακίου στη "δική τους" πλευρά. Προς το παρόν.

Καστανιές λέγεται και ένα χωριό δίπλα σε ένα άλλο τέτοιο "τρίγωνο" - στα μόνα χερσαία ελληνοτουρκικά σύνορα. Στον υπόλοιπο Έβρο υπάρχουν ασάφειες (ανάλογες των λοιπών βαλκανικών και μη ποταμών) λόγω αλλαγής κοίτης, θα νόμιζε κανείς όμως ότι στο τρίγωνο του Καραγάτς, το μόνο κομμάτι της δεξιάς όχθης που η Λωζάννη έδωσε στην Τουρκία, τα πράγματα θα ήταν ξεκαθαρισμένα. Στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι - η οριογραμμή χαράχτηκε και χαρτογραφήθηκε από μια μικτή επιτροπή το 1926 και έκτοτε όχι μόνο έγινε σεβαστή αλλά και ενισχύθηκε, με τον πρόσφατο φράχτη αποθάρρυνσης των μεταναστευτικών ροών.

Ακόμη και εδώ όμως, το νερό έκανε ρευστά τα σύνορα σε κάποιο σημείο τους - με αποτέλεσμα κάποιοι, αφού τους πήρε λίγο χρόνο να συνειδητοποιήσουν τι σημαίνουν τα θαλάσσια σύνορα, να συνειδητοποιούν τώρα και άλλες λεπτές καταστάσεις. Όπως δείχνει ο χάρτης της οριοθέτησης (που θα τον βρείτε εδώ), στη δεκαετία του '20 ο παραπόταμος Άρδας του Έβρου περνούσε ακριβώς δίπλα από τον δρόμο που συνδέει τις ελληνικές Καστανιές (πρώην Τσορέκ-Κιόι) με το Καρά-Αγάτς (την παλιά ελληνική Ορεστιάδα) και την Αδριανούπολη (Edirne). Σήμερα, η στεριά έχει επεκταθεί πέρα από την περίφημη "πυραμίδα 2" και ο Άρδας έχει μετακινηθεί κάποιες εκατοντάδες μέτρα προς τα αριστερά. 

Η νέα αυτή γη καλύπτεται εξ ολοκλήρου με δάσος. Δεν ξέρω αν πρόκειται για καστανιές. Αποτελεί ωστόσο το μοναδικό μέρος της χερσαίας μεθορίου το οποίο δεν καλύπτει ο περίφημος φράχτης - ο τόσο πολυσυζητημένος, για τον οποίο δεν σταμάτησε να διαμαρτύρεται η νεολαία του Σύριζα ακόμη και μετά την αλλαγή κυβέρνησης (εδώ π.χ. μια ανακοίνωση από τον Οκτώβριο του 2015). 

Τεχνικά δεν φαίνεται να υπάρχει λόγος μη τοποθέτησης φράχτη σε δασωμένη περιοχή. Υπάρχει όμως δυστυχώς αρκετή εμπειρία από τις λεγόμενες γκρίζες ζώνες στη θάλασσα. Με αποκορύφωμα τα Ίμια, τα οποία ήδη οι γείτονες επισήμως αντιμετωπίζουν σαν να ήταν δικά τους, έχουμε δει κι άλλες περιπτώσεις αμφισβήτησης κυριαρχίας επί νησιών επειδή δεν αναφέρονται ονομαστικά (κι ας μην έχουν καμία σχέση με τα τουρκικά παράλια). Ακόμη κι αν υπαγορεύεται από την κοινή λογική: σύμφωνα με τη συνθήκη Ιταλίας-Τουρκίας του 1932, το σύνορο ήταν ανατολικά των νησίδων "Kardak" - άρα, οι βραχονησίδες ανήκουν στο πακέτο που παραλάβαμε 16 χρόνια αργότερα από την Ιταλία ως Δωδεκάνησα. 

Υπάρχουν αναφορές που δείχνουν ότι κάτι ανάλογο (εκμετάλλευση μιας "ασάφειας") μπορεί να συντρέχει και στις Καστανιές Έβρου, όπου πρόσφατα συνελήφθησαν δύο Έλληνες στρατιωτικοί - αμφότεροι αξιωματικοί του μηχανικού. Αξίζει να διαβαστεί η πρώτη σχετική ανακοίνωση του ελληνικού ΓΕΣ, από την οποία ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι οι δικοί μας την πάτησαν λόγω κακών καιρικών συνθηκών, καθώς και το υποτιθέμενο κείμενο της μίας κατάθεσης - που ομοίως αποτελεί παραδοχή παραβίασης συνόρων κατά λάθος (αμφότερα εδώ). Η απουσία φράχτη πραγματικά μπορεί να οδηγήσει σε λάθος. Υπάρχει όμως στα αλήθεια λάθος εδώ; 

Η τουρκική Hürriyet δημοσίευσε στις 6 Μαρτίου σκαρίφημα, στο οποίο ισχυρίζεται ότι το εικονιζόμενο υποτιθέμενο σημείο σύλληψης είναι 240 μέτρα από τη μεθόριο και 253 μέτρα από το τουρκικό φυλάκιο. Ως μεθόριο όμως θεωρεί αυτήν που δείχνει και το Google Maps, η οποία δεν ταυτίζεται με την παλιά μέση γραμμή του Άρδα (χάρτη του 1926). 

Συγκρίνοντας τον ισχυρισμό της εφημερίδας με τον χάρτη της επίσημης οριοθέτησης, φαίνεται ότι το αναφερόμενο σημείο είναι πολύ κοντά στην πραγματική συνοριακή γραμμή (καμία σχέση με 200+ μέτρα απόκλιση) και πιθανότατα μέσα στο ελληνικό (και της Ε.Ε./Schengen...) έδαφος, όχι το τουρκικό. 

Με τα δεδομένα στοιχεία δεν μπορώ να πω κάτι παραπάνω, πέρα από μερικές διαπιστώσεις (επιπλέον όσων έχουν πολυσυζητηθεί):

- Τα ποταμίσια σύνορα (όπως και οι βραχονησίδες) είναι ιδανικό θέμα για "κόμπλα" δυσανάλογη της αξίας της γης. 

- Αν το ζητούμενο για τις αρχές μας και τη Frontex είναι η αποτροπή της ανεξέλεγκτης μετανάστευσης, τότε υπάρχουν σημεία (όπως π.χ. δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή) για να μπει συμπληρωματική, μη συνοριακή περίφραξη.  

Η αυτονόητη ευχή είναι για τη γρήγορη αποδέσμευση των αξιωματικών μας από τις τουρκικές φυλακές τύπου F (που μπορεί να μην έχουν σχέση με τις συνθήκες της ταινίας "Εξπρές του Μεσονυκτίου" αλλά δεν παύουν να είναι τόπος φυλάκισης βαρυποινιτών) και την ειρηνική όσο και αξιοπρεπή έκβαση του όλου θέματος. Ελπίζω να υπάρξει υπεύθυνη ενημέρωση, υπεύθυνος λόγος γενικότερα, απέναντι στις πολλές φήμες και κορώνες. Ο πολυποίκιλος αναβρασμός της γειτονικής χώρας απαιτεί από την "εδώ" πλευρά εγρήγορση, που δεν εξαντλείται στις αξιόμαχες ένοπλες δυνάμεις, και προνοητικότητα, που δεν ευνοείται απαραίτητα από εθνικό ντοπάρισμα. 

Σε πιο ήρεμες καταστάσεις θα μπορούσαμε να πούμε πολλά για κάτι ακόμη (πέραν των συνοριακών τριγώνων) που συνδέει τις δικές μας καστανιές και αυτές της Κροατίας. Θα μείνω σε μια σχετικά σύντομη αναφορά. Οι δύο αυτές περιοχές επρόκειτο να ενωθούν με ένα μεγαλειώδες σιδηροδρομικό δίκτυο, σχεδιασμένο το 1869 για παραχώρηση στον Γερμανοεβραίο βαρόνο Hirsch. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε τη σύνδεση της Βιέννης με την Κωνσταντινούπολη μέσω Ζάγκρεμπ, Σαράγεβο και Πρίστινας, παρακάμπτοντας το Βελιγράδι. Το σημείο εισόδου στην οθωμανική αυτοκρατορία θα ήταν το Ντόμπρλιν, δίπλα στην Κοστάινιτσα. Το δίκτυο τελικά προσαρμόστηκε στις αντικειμενικές συνθήκες και κατασκευάστηκε μόνο εν μέρει. Η γραμμή του Ντόμπρλιν λειτούργησε και υπάρχει. Φτιάχτηκαν επίσης και οι πρώτες διασυνδέσεις του νυν ελληνικού δικτύου με τον υπόλοιπο κόσμο: οι απολήξεις της Θεσσαλονίκης και της σημερινής Αλεξανδρούπολης. (Αρχαιότερος ελληνικός σιδηρόδρομος υπήρξε ο μετέπειτα ΗΣΑΠ, αλλά ήταν και έμεινε ξεκομμένος.) 

Η γραμμή Αλεξανδρούπολης-Αδριανούπολης ήταν μάλιστα έως το 1971 μια ενδιαφέρουσα περίπτωση ελληνοτουρκικής συνύπαρξης. Ελληνικά, τουρκικά και διεθνή τραίνα (όπως μία από τις εκδοχές του Οριάν Εξπρές) διέσχιζαν το τρίγωνο του Καραγάτς ακόμη και μετά τη συνθήκη της Λωζάννης, μια και παρέμενε ως μοναδική για όλους η γραμμή της δυτικής όχθης του Έβρου, με τον εντυπωσιακό σταθμό που σήμερα είναι μουσείο. Σήμερα τα σιδηροδρομικά τσανάκια είναι χωριστά: κάθε χώρα έχει το δικό της δίκτυο. Οι καιροί δεν προσφέρονται για συνεκμετάλλευση - ας ελπίσουμε τουλάχιστον σε καλούς λογαριασμούς που θα κάνουν τους καλούς φίλους.

Νταούλια

Το θέμα. Από τον περασμένο Μάιο (2017) η πΓΔΜ έχει μια νέα κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Ζάεφ προέρχεται από το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, που εκφράζεται πολύ ηπιότερα από την προηγούμενη ηγεσία της χώρας - Γκρούεφσκι, του δεξιού ΒΜΡΟ. Για όσους ξέρουν κάτι από την ταραγμένη ιστορία του "Μακεδονικού Αγώνα", το αρχικό ΒΜΡΟ ήταν η φιλοβουλγαρική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1893 και προωθούσε την αυτονομία ως ενδιάμεσο στάδιο της τελικής ενσωμάτωσης. Το σημερινό κόμμα θεωρεί εαυτό διάδοχο του αρχικού, φυσικά στο πλαίσιο του σλαβομακεδονικού εθνικισμού που σφυρηλατήθηκε στο ενδιάμεσο διάστημα. Ο Ζάεφ από την αρχή (καλοκαίρι του 2017) έκανε επίθεση φιλίας με στόχο της χώρας του να μπει στο Νάτο και να βελτιώσει τις προοπτικές ένταξης στην ΕΕ. Η ελληνική κυβέρνηση συζητά μαζί του ήδη από τότε. Στόχος της πΓΔΜ είναι να λύσει την εκκρεμότητα που παραμένει από το Βουκουρέστι το 2008: η ένταξη στο Νάτο θα συζητηθεί όταν βρεθεί αμοιβαία αποδεκτή λύση για το όνομα (μια και οι απόψεις παίρνονται με ομοφωνία στη Συμμαχία).

Ένα ερώτημα λοιπόν είναι αν θέλει η Ελλάδα να μπει η πΓΔΜ στο Νάτο. Ένα δεύτερο ερώτημα είναι αν θέλει η Ελλάδα να αυξήσει τα ερείσματα στο κράτος των Σκοπίων. Θα υπέθετα ότι και στα δύο, η απάντηση είναι θετική: το Νάτο είναι στρατηγική επιλογή και, όσον αφορά την επιρροή, δεν θα ήθελε κανένας Έλληνας στον βόρειο γείτονα να ακούγονται μόνο η Αλβανία (ομοεθνείς με το 25% του πληθυσμού), η Βουλγαρία (ιστορικός "διεκδικητής" άπασας της κυρίαρχης εθνότητας), η Σερβία (πρώην αφεντικό στη Γιουγκοσλαβία, χώρα εκτός Νάτο και φιλορωσική) και η Τουρκία (που το 2008, αν προσέξετε, έβαλε αστερίσκο ότι αναγνωρίζει την χώρα με το συνταγματικό της όνομα - και που έχει εκεί μειονότητα της τάξης του 5%). Αν το καλοσκεφτεί κανείς, είμαστε οι πιο φιλικοί γείτονές τους.

Δεν είναι όμως αυτά που συζητούνται τον τελευταίο καιρό στον εσωτερικό μας δημόσιο διάλογο (ούτε στο πώς αντανακλάται αυτός προς τα έξω). Όπως και το 1992, έτσι και τώρα κυριαρχεί μια φοβική και αμυντική αντιμετώπιση, άπαξ και το ζήτημα φαίνεται "να αρχίζει και να τελειώνει" στο συναισθηματικά φορτισμένο (πλην) εργαλείο, το θέμα του ονόματος. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τα συλλαλητήρια να χρησιμοποιούνται από την κυβέρνησή μας ώστε να δικαιολογήσει μια πιο σκληρή διαπραγματευτική θέση (ή να φορτώσει ένα βολικό do-nothing ναυάγιο στην "σκοπιανή αδιαλλαξία"). Δεν μπορεί επίσης να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να τα χρησιμοποιήσουν και άλλοι, σύμμαχοι και μη, για τις δικές τους επιδιώξεις, τονίζοντας πόσο "εχθρική" δήθεν γίνεται η Ελλάδα (ήδη το βράδυ του αθηναϊκού συλλαλητηρίου κυκλοφόρησε μεταξύ άλλων ο τίτλος ειδήσεων "anti-Macedonia rally"). Θα δείξει.

Το παρελκόμενο. Γίνεται αρκετή συζήτηση για την παρουσία και ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη στο συλλαλητήριο της Αθήνας. Με έκπληξη, πολλοί διαπιστώνουν ασυνέπεια πολιτικών θέσεων του μεγάλου συνθέτη, ξεχνώντας ότι έχει περάσει από όλους τους πολιτικούς χώρους (στα χρόνια που ζω μόνο: ΚΚΕ εσωτερικού, ΚΚΕ, ΝΔ ως ενεργός πολιτικός - υποστηρικτής του Πασόκ αργότερα, των "πλατειών" το 2011, του Τσίπρα πριν 2 χρόνια). Αυτό που σόκαρε ιδιαίτερα χθες είναι ο υποτιθέμενος ασπασμός της ακροδεξιάς. Ουσιαστικά πολλοί από τους σοκαρισμένους υιοθετούν την οπτική του χρυσαυγίτη βουλευτή Κασιδιάρη: από την (υποχρεωτική για εφήβους, μην τρελαίνεστε) συμμετοχή του Μίκη στη νεολαία Μεταξά, έως την συμπαράταξή του με "εθνικιστές" (βλ. νεοναζί), τα ενδιάμεσα παραγράφονται.

Η άποψη αυτή υπονοεί ότι το χθεσινό συλλαλητήριο ήταν "της ακροδεξιάς". Πάει παρέα με άλλες εκτιμήσεις που ανεβάζουν τη δύναμη της Χρυσής Αυγής σε 150.000 ή 1.500.000 ανθρώπους -ανάλογα με την εκτίμηση του αριθμού των συμμετεχόντων, άλλο άλυτο πρόβλημα αυτό- χρεώνοντας στη ναζιστική οργάνωση όλους τους διαδηλώσαντες. Φυσικά η θέση αυτή δείχνει άγνοια και ανοησία. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την παρουσία επώνυμων ή ανώνυμων ακροδεξιών. Τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και στην Αθήνα δεν έλειψαν τα κάθε καρυδιάς καρύδια, μεταξύ των οποίων και ομιλητές, που όχι απλώς λαμβάνουν τη μαξιμαλιστική θέση που κυριάρχησε (καμία χρήση της λέξης "Μακεδονία") αλλά και ισχυρίζονται διάφορες ανακρίβειες ή τέρατα (π.χ. "200.000 Έλληνες καταπιεσμένη μειονότητα", "οι μισοί είναι γύφτοι και οι άλλοι μισοί Αλβανοί", "το κρατίδιο πρέπει να το απορροφήσουμε"). Πήγαν όμως και πάρα πολλοί που έμειναν στο απλό, απλοϊκό ίσως, φαινομενικά ουτοπικό αίτημα, επειδή έτσι πιστεύουν ειλικρινά ότι είναι το σωστό (έστω ως αρχική διαπραγματευτική θέση) και επειδή έχουν πειστεί -όχι παράλογα- ότι το εθνικό θέμα πάει να αντιμετωπιστεί χωρίς συζήτηση και διαβούλευση, περίπου στα κρυφά.

Αυτοί δεν είναι ακροδεξιοί, δεν είναι καν δεξιοί απαραίτητα, ούτε πήγαν να ρίξουν την κυβέρνηση για να φέρουν την επόμενη και συγκεκριμένα τον Μητσοτάκη - που έσπευσε όπως πολλοί να αγκαλιάσει το πρώτο συλλαλητήριο, πλην όμως το κόμμα του δεν παίρνει θέση για το μακεδονικό, περιμένοντας να τοποθετηθεί δήθεν επί ολοκληρωμένης κυβερνητικής πρότασης. Εδώ είναι και ένα σοβαρό μέρος του προβλήματος, αν το σκεφτεί κανείς. Το ότι οι ηγεσίες δεν παίρνουν θέση. Ούτε η κυβέρνηση πήρε, ούτε η κυβέρνηση-εν-αναμονή πήρε. Τα κενά, η φύση (η ζωή) τα συμπληρώνει. Ποιος πήρε θέση; Αυτός που σπεύδει να πάρει πάντα, τα τελευταία κάμποσα χρόνια. Αυτός ο χώρος που έχει επιβάλει -και όχι μόνο στην Ελλάδα- μεγάλο κομμάτι της πολιτικής του ατζέντας, επειδή οι άλλοι (άραγε επειδή την έχουν δει "ρεαλιστές διαχειριστές";) συχνά αποφεύγουν να ορίσουν την δική τους.

Η σκληρή λαϊκιστική δεξιά, λοιπόν, είναι αυτή που έχει χτυπάει το νταούλι για να χορεύουν οι άλλοι. Το είδαμε στο μεταναστευτικό. Το είδαμε, νωρίτερα, στο Κυπριακό. Το βλέπουμε και εδώ. Δεν μπορεί να μην υπάρχουν και άλλες θέσεις για τα ζητήματα. (Και φυσικά υπάρχουν και διαβαθμίσεις.) Δεν μπορεί αυτές οι άλλες θέσεις (φιλελεύθερες, ανθρωπιστικές, διεθνιστικές ή όπως αλλιώς τις χαρακτηρίσεις) να μην μπαίνουν στη βάσανο της συζήτησης επειδή οι φορείς τους συχνά προτιμούν να μην συνδιαλέγονται καν με "φασίστες". Δεν μπορεί -και λόγω αυτής της αποφυγής- οι τρεις παραπάνω όροι (φιλελευθερισμός, ανθρωπισμός, διεθνισμός) να έχουν αρχίσει να στιγματίζονται ευρύτατα ως φρουφρού κι αρώματα.

Δεν μπορεί, τέλος, να συνεχίσει να κερδίζει χώρο με όλα αυτά ο πραγματικός φασισμός και ρατσισμός, που εκδηλώνεται όχι απλά με χοντράδες και έλλειψη τακτ (κάτι που θέλει κι αυτό την ψύχραιμη και σταθερή απάντησή του) αλλά και με ξεκάθαρες παραβιάσεις νόμου και -το χειρότερο- με περιφρόνηση της αξίας που έχει η τήρηση των νόμων. Και που, όπως μεταξύ άλλων θύμισαν και κάποια λόγια του Μίκη (έστω και εκτός των συμφραζομένων), δεν περιορίζεται μόνο στην ακροδεξιά.

Ράμο, φίλε μου, σε περιμένω να 'ρθεις και πάλι

Ο τραγουδιστής Βασίλης Παϊτέρης δεν είναι το μόνο δημόσιο πρόσωπο που περιπλανήθηκε σε διάφορους πολιτικούς χώρους.

Τον είδαμε στο ΔΗΚΚΙ, κόμμα που ιδρύθηκε από δυσαρεστημένους Πασόκους υπό τον Τσοβόλα στη δεκαετία του '90.

Το 2004 κατέβηκε με τη Νέα Δημοκρατία, της οποίας τη νίκη πανηγύρισε με ένα τραγούδι. (Λέγεται μάλιστα ότι το συγκεκριμένο περιστατικό ήταν αφορμή για να ναυαγήσει η μεταγραφή του στον Σύριζα, το 2012.) Ποιο ήταν το τραγούδι, άραγε; Όχι, δεν επρόκειτο για τον "ύμνο της ΝΔ".

Το έργο του Ρόμπερτ Ουίλιαμς, που ήρθε στο προσκήνιο πρόσφατα χάρη στη διαφήμιση του παιχνιδάδικου με τον Ζορρό-Ψωμιάδη, κυκλοφορούσε σε κασέτες στη δεκαετία του '80 και -μαζί με άλλα άσματα της Γαλάζιας Γενιάς- κράτησε ζωντανό το φρόνημα ενός μικρού πυρήνα, τον καιρό που δεν ήταν cool να δηλώνεις δεξιός.

Ούτε και το 2004 ήταν cool η Δεξιά, ήταν όμως η ΝΔ - ακριβώς γιατί δεν ήταν πια Δεξιά. Είχε μετακινηθεί προς το κέντρο, χτίζοντας μηχανισμούς που αντέγραφαν το Σοσιαλιστικό Κίνημα. Κλαδικές το Πασόκ; ΕΚΟ (ειδικές κομματικές οργανώσεις) η Νέα Δημοκρατία. Δεν είχαν λοιπόν πρόβλημα να βρουν στέγη σε αυτήν οι πρώην δηλώνοντες (κεντρο)αριστεροί.

Και -για να γυρίσουμε στα τραγούδια- δεν χρειαζόταν να λες το ρεφραίν για την πατρίδα και τη θρησκεία. Ο Παϊτέρης στο μπλε "πάρτυ στις 7 του Μάρτη" έπαιξε ένα δικό του κομμάτι. ΟΚ, τρόπος του λέγειν δικό του.

Τα Λόγια Κλειδωμένα εμφανίζονται να έχουν μόνο στιχουργό: τον πολυγραφότατο Βαγγέλη Κωνσταντινίδη (βλ. και One Last Breath, ελληνική συμμετοχή στη Eurovision το 2015). Ως προς τη μουσική αναφέρονται ως "παραδοσιακό". Αυτός ο χαρακτηρισμός όμως αδικεί την πραγματικά περιπετειώδη διαδρομή της μελωδίας.

Εν αρχή ην η Ινδία. Τόπος καταγωγής των Ρομά, σύμφωνα με τις επικρατούσες θεωρίες. Ταυτόχρονα: η χώρα με πάνω από ένα δις κατοίκους και σχεδόν άλλες τόσες ταινίες (βλ. και Bollywood). Μία από τις πάμπολλες, γυρισμένη το 1964, έχει τον τίτλο Dosti - Φιλία (λέξη που απαντάται και σε άλλες γλώσσες, έως και τούρκικα, παρεμπιπτόντως). Αφηγείται την ιστορία των φίλων Μόχαν και Ράμου - τυφλός ο πρώτος και χωλός ο δεύτερος, συγκινούν παίζοντας μουσική στον δρόμο και επιβιώνοντας μέσα από τον θάνατο που τους τριγυρίζει από παντού.

Την ίδια χρονιά ('64) ένας B. Milivojević φέρεται να έχει ενορχηστρώσει και γράψει τους πρώτους στίχους του "παραδοσιακού" τραγουδιού Ramu Ramu. Το τραγούδι αυτό τραγουδήθηκε από τον Γιουγκοσλάβο (τότε Ο.Δ. Μακεδονίας) Ρομά Μουχαρέμ Σερμπεζόφσκι, προστατευόμενο της θρυλικής εκλιπούσας Έσμα Ρετζέποβα. Σύμφωνα με ένα βιβλίο (συγγραφέας: Carol Silverman) για τη μουσική των Βαλκάνιων Ρομά, ο δίσκος του Σερμπεζόφσκι παρουσιάζει το τραγούδι ως παραδοσιακό ινδικό, ενώ από εθνομουσικολόγους συμπεραίνεται ότι ο B. Milivojević εμπνεύστηκε στην ενορχήστρωση από το γενικό ήχο του σάουντρακ της ταινίας Dosti - καθώς κανένα από τα τραγούδια των Μόχαν και Ράμου δεν δείχνει να αποτελεί το πρωτότυπο για το Ramu Ramu.

Στις επόμενες δεκαετίες το τραγούδι έγινε πολύ γνωστό σε ολόκληρη την πρώην Γιουγκοσλαβία (ως Ramo Ramo Druže Moj - Ράμο Ράμο Φίλε Μου). Όπως ξέρουμε η χώρα διαλύθηκε και ομοίως σκόρπισε και ο κόσμος των τραγουδιών της. Ο Σερμπεζόφσκι έγινε Βόσνιος και μάλιστα πολιτεύτηκε στην καινούργια του χώρα. Το δε τραγούδι για τον Ράμο(υ), μετά την αρχή των γιουγκοσλαβικών πολέμων, φαίνεται ότι έγινε έρμαιο της λήθης, της σύγχυσης, των διασκευών - και, φυσικά, της πολιτικής.

- Ο Βασίλης Παϊτέρης τραγούδησε τα "Λόγια Κλειδωμένα" (που, αν δεν καταλάβατε ακόμη, έχουν τη μελωδία του Ράμο) το 1993 - λίγο πριν φύγει από την εξουσία η ΝΔ και 11 χρόνια πριν πανηγυρίσει την επόμενη νίκη της ο τραγουδιστής.

- Ο Βούλγαρος Σάσο Ρόμαν, το 1997, έβγαλε το "Όι, Σάσκο!", στον ίδιο ακριβώς σκοπό.

- Την ίδια χρονιά ('97), μαθαίνουμε από τα "Νέα" ότι παραλίγο να προκληθεί διπλωματικό επεισόδιο όταν, σε μια διαβαλκανική συνάντηση στην Αθήνα, τα "Λόγια Κλειδωμένα" τραγουδήθηκαν ως σέρβικο τραγούδι - παρουσία του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς! Ο τότε Σέρβος ηγέτης γράφεται ότι τσίνισε, μια και το τραγούδι θεωρήθηκε απόδοση "κροατικού". Ενδιαφέρουσα σύμπτωση το ότι ο τραγουδιστής-διασκεδαστής των πολιτικών, όπως και ο στιχουργός Κωνσταντινίδης, έχει κι αυτός συνδέσει το όνομά του με ατυχή ελληνική εμφάνιση στη Γιουροβίζιον: πρόκειται για τον αρκετά γνωστό (και από άλλους συνειρμούς, όπως π.χ. η Δήμητρα Λιάνη), Τάκη Μπινιάρη.

- Πιο πρόσφατα (2016), ο Σέρβος ΥπΕξ Ντάτσιτς ξαναέφερε το Ράμο Ράμο στο προσκήνιο. Όπως δήλωσε αποκλειστικά σε περιοδικό της χώρας του, τραγούδησε (!) προς τιμήν του Αλβανού πρωθυπουργού Ράμα. Ο Ντάτσιτς διευκρίνισε ότι ερμήνευσε το "Ο, Σόλε Μίο!" μια και, όπως είπε, δεν ήξερε να τραγουδά το Ράμο Ράμο Φίλε Μου (έτσι μεταφράζεται) που εμφανώς θα ήταν πιο ταιριαστό για την περίπτωση.

Αφορμή για το κείμενο αυτό έδωσε μια όμορφη βραδιά σε έθνικ (σλαβομακεδονικό - μέρες που είναι) εστιατόριο του Ζάγκρεμπ, στο οποίο το Ράμο Ράμο ήταν μία από τις λίγες απόλυτα αναγνωρίσιμες μελωδίες (ανάμεσα σε, γενικά, οικεία ακούσματα). Κάποια στιγμή ελπίζω να καταλάβω τι στο καλό έχει αυτό το τραγούδι και κάνει Σέρβους πολιτικούς να το αποφεύγουν...

Πολιτικές συγκεντρώσεις, επιχειρηματολογίες, συνθηματολογίες

Κι ενώ, όπως καταλαβαίνω, η Ελλάδα ξεκίνησε το 2018 ασχολούμενη με το "Μακεδονικό", ας συμπληρωθεί η πρόσφατη αναφορά μου - που περιέχει συνδέσμους και σε δύο παλιότερες γύρω από το θέμα - με σχολιασμό πρόσφατων γεγονότων. Είπε ο καθένας τα δικά του, οπότε ένα παραπάνω κείμενο δεν βαραίνει κανέναν, η δε απουσία του μπορεί να παρεξηγηθεί (ο σιωπών δοκεί συναινείν, κ.λπ.).

Εισαγωγή. Φίλος παραπονέθηκε ότι κάποιοι τον αντιπάθησαν αυτές τις μέρες, επειδή εκφράστηκε διαφορετικά ως προς αυτούς. Εδώ, κομμένα αυτά! Μπορούμε να διαφωνούμε και να συνεχίσουμε να συμπαθούμε αλλήλους. Επιβιώσαμε (με ελάχιστες απώλειες) στο δημοψήφισμα, σε μέρες που πραγματικά τράνταξαν τη χώρα - και συνεχίζουν να την επηρεάζουν, αν τυχόν το ξεχάσατε δοκιμάστε να σηκώσετε 2000 ευρώ από την τράπεζα. Δεν θα την πάθουμε τώρα, ελπίζω.

Πολιτικές συγκεντρώσεις. Θυμάμαι το 2011, τότε που ξεκίνησαν οι "αγανακτισμένοι". Τον πρώτο καιρό περνούσαν πολλοί από εκεί, και άνθρωποι που δεν είχαν πάει ποτέ σε διαδήλωση. Ήταν όμορφα, λέγανε, δεν είχε καν "μεμονωμένα" έκτροπα όπως αυτό της περασμένης Κυριακής, με πλήθος που έκαψε ένα νεοκλασικό επειδή στέγαζε κατάληψη. Περνούσαν καλά, έριχναν μούντζες στη βουλή, ένιωθαν αδελφωμένοι και αντισυστημικοί. Μετά αυτό όλο εξελίχθηκε: άρχισαν οι μολότοφ στις διαδηλώσεις για συγκεκριμένα μέτρα, ήρθε το φθινόπωρο και έμειναν οι hard-core, έκαναν ψηφίσματα και άφηναν να κάνουν παιχνίδι κάτι δήθεν αντιπροσωπευτικές "επιτροπές" - και στο τέλος γεννήθηκε ένα εθνικιστικό κόμμα του 10%, εκτοξεύτηκε ένα νεοναζιστικό στο 7% και last but not least οι Πασόκοι δημόσιοι υπάλληλοι έγιναν Σύριζα και ο πολιτικός χάρτης της χώρας άλλαξε όπως άλλαξε. Τα συμπεράσματά μου είναι:
- Δεν υπήρχε περίπτωση να μη γίνουν συγκεντρώσεις. Κάποιοι τις διοργανώνουν, κάποιοι άλλοι πάνε να τις καπελώσουν επιτόπου, συνήθως επωφελούνται κάποιοι τρίτοι που έρχονται αργότερα και ξεπερνούν τους "λαγούς".
- Αυτά τα love-affairs δεν κρατούν πολύ. Ό,τι αρχίζει φαινομενικά αγνό, μετά χαλάει.
- Ό,τι έγινε με τις "πλατείες" κάλλιστα μπορεί να γίνει με το Μακεδονικό.

Οι επιχειρηματολογίες και συνθηματολογίες.

1. Το πλήθος διατηρεί το ίδιο σύνθημα όπως το 1992. Έλειψε τότε (και μάλλον είναι αργά για να εμφανιστεί σήμερα) η ηγεσία που θα το διαμόρφωνε έτσι ώστε να μην αφήνει καμιά παρερμηνεία και κανένα λογικό κενό. Όταν ξαφνικά εμφανίζεσαι να αποκαλείς "ελληνική" μια νυν χώρα, πρώην περιφέρεια ξένου κράτους που την δεχόσουν με αυτό το όνομα έως πρόσφατα -διότι ναι, έως το 1991 την δεχόμασταν- εκπέμπεις ένα περίεργο σήμα, που πιθανότατα αλλοιώνει αυτό που αισθάνεσαι. Η Γερμανία του Κολ (σε ένα επεισόδιο της δεκαετίας '80) "μάζεψε" τους διαδηλώνοντες πρόσφυγες της -νυν πολωνικής- Σιλεσίας και απογόνους τους. Το αρχικό τους σύνθημα, "η Σιλεσία είναι δική μας", αντικαταστάθηκε με το "η Σιλεσία είναι η πατρίδα μας". 

2. Ομοίως αδύναμο και τελματωμένο βρίσκω και το σοβαρότερο κομμάτι της διαδεδομένης μεταξύ των Ελλήνων επιχειρηματολογίας (πέρα από την αναμφισβήτητη ελληνικότητα του αρχαίου λαού) - αυτό για τα γεωγραφικά όρια. Υπάρχει μια καλά τεκμηριωμένη και βάσιμη άποψη (που την διαβάζω ήδη από την εποχή της εγκυκλοπαίδειας Δομής): ότι η αρχαία ελληνική Μακεδονία (αεΜ) δεν συμπεριελάμβανε τα Σκόπια. Ωστόσο, η αεΜ δεν ταυτιζόταν με τα όρια του σημερινού ελληνικού γεωγραφικού διαμερίσματος. Για την ακρίβεια, η αεΜ άλλαζε έκταση. 

- Το βασίλειο, πριν την εποχή της μεγάλης ακμής (Φίλιππος-Αλέξανδρος), ουσιαστικά βρισκόταν μεταξύ Πιερίας και Πρέσπας. Η Θεσσαλονίκη ιδρύθηκε στην ελληνιστική εποχή, η Αμφίπολη και η Χαλκιδική ήταν αποικίες των νότιων Ελλήνων, τον χρυσό του Παγγαίου (κοντά στη σημερινή Καβάλα) τον εκμεταλλεύονταν οι Θάσιοι. 

- Μετά τις επεκτάσεις του βασιλείου της αεΜ και στα μεταγενέστερα στάδια της ιστορίας, η ονομασία χρησιμοποιήθηκε για μια ευρύτερη περιοχή στην ρωμαϊκή (και πρωτοβυζαντινή) ιστορία: η επαρχία της Μακεδονίας περιελάμβανε (πάνω-κάτω) μεγάλο μέρος της σημερινής ελληνικής και μεγάλο μέρος της πΓΔΜ. 

- Στο αγαπημένο Βυζάντιο, ως Μακεδονία φαίνεται ότι ονομάστηκαν άλλες περιοχές, ανατολικότερα (Θράκη). Φαίνεται ότι αυτή η διάχυση παρέμεινε έως τα τέλη του 19ου αιώνα: στην Ανδριανούπολη (ανατολική Θράκη, τουρκικό έδαφος) ένας ονομαστός πύργος λέγεται Makedonya kulesi. Την ίδια εποχή βέβαια τα αντικρουόμενα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα έδωσαν τους δικούς τους ορισμούς που μας ταλανίζουν έως σήμερα.

3. Οφείλω να σημειώσω ότι δεν λείπουν αδυναμίες, υπερβολές ή και ψέματα και από την αυτοαποκαλούμενη "μη εθνικιστική" επιχειρηματολογία και (φυσικά) συνθηματολογία:

- "Επειδή στο συλλαλητήριο ήταν και η Χρυσή Αυγή, όποιος πήγε στο συλλαλητήριο συγχρωτίζεται μαζί της". Το πολύ ενδιαφέρον είναι όταν αυτά τα βλέπεις από υποστηρικτές του ΟΧΙ στο δημοψήφισμα του 2015, που ζωντανά ή νοερά χόρευαν στο Σύνταγμα μαζί με τους Χρυσαυγίτες και πανηγύριζαν τότε το ίδιο πράγμα με τον Κασιδιάρη. Having said that, αν συνειδητοποιούσα ότι και στα δύο πρόσφατα σοβαρά θέματα μαζικής ενασχόλησης, ήτοι την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας (2015) ή τις προτάσεις επίλυσης ενός διμερούς θέματός της (2018) συμπορεύομαι με την ΧΑ, θα άρχιζε να με προβληματίζει.
- "Μόνο στην Ελλάδα υπάρχουν οδοί με ονόματα χαμένων πατρίδων". Σοβαρά; Μάλλον δεν έχουν ταξιδέψει εκτός χώρας όσοι τα υποστηρίζουν αυτά. Δεν είναι καν βαλκανικής εμβέλειας το φαινόμενο - όσο αλυτρωτισμός είναι οι οδοί γερμανικών πόλεων με ονόματα όπως Koenigsberger (για το ρωσικό Καλίνινγκραντ) ή Pressburger (για την σλοβακική Μπρατισλάβα), τόσο (λίγο) είναι και μια πλατεία Ανατολικής Θράκης ή Βορείου Ηπείρου. 

- Ιδιαίτερα ενοχλητικό βρήκα τον χλευασμό μιας παραδοσιακής στολής από μια σαχλή πλην δημοφιλή εκπομπή. Μάλλον εντάσσεται στην ισοπεδωτική νοοτροπία που επέβαλαν στους εαυτούς τους όσοι ήρθαν στις πόλεις το '50 και '60 εγκαταλείποντας τα χωριά τους (οι γονείς πολλών από εμάς ήταν αυτοί), η οποία δυστυχώς επιβιώνει. Οι ενδυμασίες, τα φαγητά, οι χοροί και οι μουσικές είναι τα αυθεντικά στοιχεία που κάνουν ξεχωριστό τον κάθε τόπο - συμβάλλουν και αυτά (για να δούμε και την υλιστική πλευρά του θέματος) στην μόνη σοβαρή εισροή ευπρόσδεκτου ξένου χρήματος σε αυτήν την ταλαίπωρη χώρα, αυτόν τον καιρό. Και, στις ιδιαίτερες μεθοριακές περιοχές, ο λαϊκός πολιτισμός είναι και γέφυρα με τα αντίστοιχα στοιχεία του γείτονα - όπως διαπιστώνει οποιοσδήποτε Έλληνας που (ενίοτε με γνήσια έκπληξη, λόγω πρότερης άγνοιας) θα ακούσει χάλκινα και ζωναράδικα πέρα από τη γραμμή που τραβήχτηκε στη δεκαετία του 1910.

Ρατσισμός. Η Ελλάδα δυστυχώς είναι πολύ πιο ξενοφοβική και πιο χυδαία από ό,τι το 1992. Η επίθεση που εξαπολύθηκε στον διευθυντή της ΕΡΤ-3, ενός καναλιού που -κατά τη γνώμη μου- δεν έχει σοβαρό λόγο ύπαρξης και που κατηγορήθηκε ότι δεν έκανε ζωντανή σύνδεση με το συλλαλητήριο (λες και υποχρέωση κάθε καναλιού είναι να μεταδίδει ζωντανά ένα προγραμματισμένο γεγονός, αλλά ας το δεχτούμε - έχουμε άλλωστε μάθει να υπάρχει απευθείας σύνδεση και σε ασήμαντα περιστατικά), επικεντρώθηκε στο ότι είναι δήθεν Πακιστανός. Λες και είναι κακό να είσαι γεννημένος αλλού και να έχεις πόστο σε ΑΕ του δημοσίου. Ο συγκεκριμένος βέβαια, δεν είναι καν Πακιστανός. Από το Μπαγκλαντές είναι (που ήταν "ανατολικό Πακιστάν" πριν γεννηθώ εγώ και που οι κάτοικοί του δεν μιλάνε τη γλώσσα ουρντού του Πακιστάν, αλλά την μπενγκάλι). Ζει στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1980 και είναι παντρεμένος με δημοσιογράφο - η οποία, παρεμπιπτόντως, δέχτηκε bullying από τον Βαρουφάκη, που με ύφος (και ανάλογο ήθος) της θύμισε ότι, χάρη στους αγώνες ανθρώπων όπως Αυτός, έχει εκείνη τη δουλίτσα της.

Υποκρισία. Ήθελα να 'ξερα, πόσοι από τους συμμετέχοντες στο συλλαλητήριο έχουν πάει στο καζίνο της Γευγελής. Ο Βασίλης Καρράς -για τον οποίο διαφημίστηκε ότι τραγούδησε πρόσφατα σε νυχτερινό μαγαζί την Μακεδονία την ξακουστή- είναι απλά ο ηγέτης τους, αλλά δεν είναι ο μόνος. Εκείνος φαντάζομαι θα πήρε λεφτά - άλλοι, ακουμπάνε.

"Καλύτερα φέσι ανατολίτικο παρά πιλίκιο φράγκικο"

Για να είστε καλύτερα προετοιμασμένοι για τους "ηγέτες του [κυριολεκτικού] αύριο" -ειδικά αν πιστεύετε ότι το όνομα είναι η ψυχή- να τον λέτε σωστά, Φραγκούλη ΦΡΑΓΚΟ και όχι Φράγκο ΦΡΑΓΚΟΥΛΗ.

Δεν θα μιλήσει ο εικονιζόμενος (εξ όσων γνωρίζουμε), άλλος θα είναι

Μακεδονική σαλάτα, 2018 μ.Χ.

Τα ίδια που έλεγα από την αρχή, τα ίδια θα έλεγα και τώρα για το θέμα της σχέσης μας με την πΓΔΜ. Μπορείτε να διαβάσετε εδώ μια ιστορική αναδρομή (γραμμένη το 2007) και εδώ μια αποδόμηση (γραμμένη το 2009) διαφόρων υπερβολών που ακούσαμε και θα ακούμε στην Ελλάδα. Όσον αφορά τα ανιστόρητα και ανυπόστατα που λένε οι υπερβολικοί της άλλης πλευράς, είχα ήδη πριν από 25 χρόνια ανταλλάξει γράμματα με αρθρογράφο έγκριτης (τότε τουλάχιστον) βρετανικής εφημερίδας, στις σελίδες της οποίας είχαν βρει γόνιμο έδαφος οι γελοίες θεωρίες, ότι και καλά οι αρχαίοι Μακεδόνες δεν ήταν ακριβώς Έλληνες, λες και αυτό σημαίνει ότι ήταν περίπου Λευκορώσοι* ή ότι τότε το έθνος σήμαινε το ίδιο πράγμα όπως στην Ευρώπη από τον 19ο αιώνα και μετά. Οι σοβαροί Σλαβομακεδόνες ξέρουν ότι οι Σλάβοι κατέβηκαν στα Βαλκάνια στο δεύτερο μισό της πρώτης μ.Χ. χιλιετίας. Δεν υπάρχει λοιπόν συζήτηση για πράγματα που έχουν λυθεί και ανήκουν στο απώτερο παρελθόν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ουσιώδη ζητήματα στη σύγχρονη εξωτερική πολιτική, που πηγαίνουν πιο πέρα από το ψυχολογικό αλλά και πρακτικό θέμα της αμοιβαία αποδεκτής ονομασίας.

Στα Βαλκάνια (και όχι μόνο - δείτε εδώ, http://yankogohome.blogspot.hr/2017/06/blog-post.html, ομοιότητες από Καύκασο μεριά) όπως γνωρίζουμε κάθε χώρα έχει θέματα με όλους ανεξαιρέτως της γείτονές της. Η συγκεκριμένη χώρα (πΓΔΜ) δεν έχει διέξοδο στη θάλασσα - κάθε μέτρο των συνόρων της το μοιράζεται με άλλους, που συνήθως κάτι διεκδικούν (όχι αυστηρά εδαφικό). Η Αλβανία έχει ομοεθνείς της σε μια συνεχόμενη ζώνη που εφάπτεται στο κράτος της αλλά και στο Κόσοβο - σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού είναι Αλβανοί και ο βαθμός συμμετοχής τους στην εξουσία είναι ένα διαρκώς ανοικτό ζήτημα στην πΓΔΜ. Η Σερβία όπως και οι άλλες πρώην γιουγκοσλαβικές χώρες έχει αναγνωρίσει μακεδονική εθνότητα, δεν έχει διατυπώσει εδαφικές διεκδικήσεις αλλά μέσω του Πατριαρχείου (της) διατηρεί το τελευταίο απομεινάρι της μετά το 1912 "μεγάλης Σερβίας", την αρχιεπισκοπή Οχρίδας που αντιτίθεται στην "σχισματική" διάδοχό της, την "μακεδονική" ορθόδοξη εκκλησία με την οποία δηλώνουν συμπόρευση οι περισσότεροι ορθόδοξοι της πΓΔΜ. Τέλος, η Βουλγαρία αναγνωρίζει μόνο έμμεσα τη χωριστή εθνότητα και γλώσσα, μια και όπως είναι φυσικό η κοινή της γνώμη τείνει να υπερτονίζει τις ομοιότητες των δύο λαών.

Θα μπουν άραγε όλα αυτά τα ζητήματα στο τραπέζι, με αφορμή τις συζητήσεις για ένταξη της πΓΔΜ στο ΝΑΤΟ; Οι τρεις από τους τέσσερις γείτονες είναι ήδη μέλη. Ο τέταρτος (Σερβία) δεν είναι καν υποψήφιο μέλος και τελεί υπό την επιρροή της αντινατοϊκής Ρωσίας. Ίσως δεν είναι άσχετο με αυτό το τελευταίο, το ότι ο Έλληνας ΥπΕξ μίλησε για αναμενόμενη πρωτοβουλία του ΟΗΕ, σε απόπειρα να βγάλει το θέμα από το "στενό" πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Βλέπουμε αυτές τις μέρες αρκετούς στην Ελλάδα να διακηρύσσουν τη θέση τους για το ποιο είναι το σωστό όνομα, ή και να προτείνουν δημοψήφισμα (σαν κλασικοί Έλληνες που θεωρούν ότι ο καθένας δικαιούται άποψης για τα παιδιά των τρίτων), αλλά θα είχε ενδιαφέρον να ακούγαμε θέσεις κομμάτων για τις γεωπολιτικές παραμέτρους που διαφαίνονται.

*Κοντά στη Λευκορωσία θεωρείται ότι ζούσαν τα προ Χριστού χρόνια οι Σλάβοι.

Αντβεντ-ισμός στο Ζάγκρεμπ

Φέτος μπόρεσα να σχηματίσω άποψη και μπορώ να το πω με βεβαιότητα. Τα Χριστούγεννα εδώ δεν γίνονται ψυχαναγκασμός. Στην Ελλάδα είχα μποϊκοτάρει ραδιοφωνικούς σταθμούς διότι από τον Οκτώβριο κιόλας έβαζαν τα γνωστά χιλιοακουσμένα. Εδώ πριν μπει ο Δεκέμβριος δεν είχα ακούσει τίποτα "εορταστικό" στα ΜΜΕ, ιδίως στο ραδιόφωνο (που ακούω καθημερινά για καμιά 45αριά λεπτά, αλλάζοντας σταθμούς). Ίσως επειδή υπάρχει μια αλληλουχία εορτών πιο πριν (στην οποία μπορούμε να προσθέσουμε και τα Halloween & Thanksgiving, αργίες για το διεθνές σχολείο). 

• 1η Νοεμβρίου των Αγίων Πάντων - για πολλές μέρες τα νεκροταφεία ξεχειλίζουν από κόσμο (κάτι σαν παρατεταμένο Ψυχοσάββατο). 
• 18η Νοεμβρίου ημέρα μνήμης για το Βούκοβαρ - όσα πλαστικά φαναράκια με κερί δεν πουλήθηκαν για των Αγίων Πάντων, πουλιούνται τότε, και τοποθετούνται στη λεωφόρο Βουκοβάρσκα και σε άλλα σημεία της πόλης.

Το "Advent" (συντομευμένη μορφή της 40ήμερης νηστείας που έχει η ορθόδοξη παράδοση, αλλά χωρίς νηστεία πια στους δυτικούς) αρχίζει την 4η προ Χριστουγέννων Κυριακή. Τότε και μόνο τότε μπήκαν, όχι μόνο τα "Λαστ Κρίσμας" κ.λπ. στο ραδιόφωνο και τα μεγάφωνα, αλλά κυρίως οι στολισμοί, τα περίπτερα και οι εκδηλώσεις που, ναι, στην κατανάλωση στοχεύουν, όπως και πολλά από όσα γίνονται στην κοινωνία. Εδώ στις πιο κρύες χώρες επιτελούν και μια άλλη λειτουργία, αρκετά σημαντική: να βγάλουν τον κόσμο από το σπίτι και να δώσουν κίνηση και ζωή εκεί που τείνεις να χουχουλιάζεσαι. Θα τελειώσουν στις 7 Ιανουαρίου που είναι τα σέρβικα ορθόδοξα Χριστούγεννα (τελετή παρουσία επισήμων στον Ναό της Μεταμόρφωσης).

Εμείς φτιάξαμε από τώρα τα (νηστήσιμα) μελομακάρονα, μεταφράσαμε τη συνταγή σε ξένους γνωστούς που ενδιαφέρονταν και -για να μην πολυλογώ- θα κάνουμε (εδώ, και αργότερα για κάποιες μέρες στην Ελλάδα) αρκετά παραδοσιακά αλλά και "ξενόφερτα" πράγματα, χωρίς ενοχές και υπέρμετρους προβληματισμούς, επειδή μας αρέσει. Και -σημαντικό επίσης- επειδή δεν νιώσαμε ότι μας πιέζουν (ή μας πρήζουν) να τα κάνουμε.

Καλές γιορτές σε όλους!

Τρόλλεϋ - χθες, σήμερα και αύριο

Στη γειτονιά μου στον Πειραιά ένα βασικό μέσο συγκοινωνίας ήταν το τρόλλεϋ. Λόγω του συστήματος μονοδρομήσεων, σε ισχύ ήδη από τη δεκαετία του '70 αν όχι νωρίτερα, οι στάσεις του ήταν οι μόνες που βόλευαν για να πάμε στο κέντρο. (Αυτές των λεωφορείων βρίσκονταν μισό χιλιόμετρο μακρύτερα και έπρεπε να διασχίσουμε την Σκυλίτση χωρίς φανάρι.) Όχι πως ήταν και ο γρηγορότερος τρόπος για να φτάσουμε στα στέκια μας στο Πασαλιμάνι. Όπως λέγαμε για ανέκδοτο, αν δεν βιάζεσαι καθόλου παίρνεις το τρόλλεϋ, αν βιάζεσαι πολύ πας με τα πόδια.

Μας φαίνονταν και άχαρα τα τρόλλεϋ, τσουρούτικα σε σχέση με αυτά της Αθήνας. Μου έκανε εντύπωση όταν τα είδα να φιγουράρουν στο τρέιλερ της ταινίας για τον Μπελογιάννη - δεν επρόκειτο όμως για αναχρονισμό. Πράγματι, τα ίδια οχήματα βρίσκονταν σε λειτουργία από το 1948, με τριψήφιους αριθμούς κυκλοφορίας που άρχιζαν από 7. Τα βλέπαμε όλα στο αμαξοστάσιο του Νέου Φαλήρου ή στον δρόμο, με εξαίρεση του 710 που δεν το είχαμε συναντήσει ποτέ και υποθέταμε ότι είχε αποσυρθεί. 

Πολύ κακό image είχαν γενικά τα τρόλλεϋ. Όταν έπεφταν οι "τρολλέδες" (κεραίες) - πράγμα όχι σπάνιο - καθυστερούσαμε και κολλούσε η κυκλοφορία στους στενούς δρόμους της Καστέλλας. Όσοι ταξίδευαν στη δυτική Ευρώπη ή την Αμερική έβλεπαν μετρό ή (στην ηπειρωτική Ευρώπη μόνο) τραμ. Τα ηλεκτροκίνητα λεωφορεία με τις κεραίες τα έβλεπες κυρίως στο "μίζερο" ανατολικό μπλοκ. Κι όταν έγινα συγκοινωνιολόγος, ούτε τότε άκουγα καλή κουβέντα. Δεν υπήρχαν πολλά επιχειρήματα υπέρ των οχημάτων αυτών, που (τότε) εξαρτώνταν από το ηλεκτρικό ρεύμα, δεν είχαν καμιά φοβερή μεταφορική ικανότητα ούτε τρανταχτές ιστορίες επιτυχούς εφαρμογής.

Η Αθήνα όπως ξέρουμε αποφασίστηκε να αποκτήσει μετρό με αρκετές δεκαετίες υστέρησης, αλλά το μετρό από μόνο του δεν λύνει όλα τα ζητήματα. Για το ενδιάμεσο πεδίο εφαρμογής, τις γραμμές με "μέση" μεταφορική ζήτηση - χαμηλή για να δικαιολογήσει μετρό αλλά πολύ ψηλή για λεωφορεία στριμωγμένα στο μποτιλιάρισμα -, δοκιμάστηκαν στην πράξη και στα χαρτιά αρκετές λύσεις. Μάθαμε τους λεωφορειοδρόμους και τις γραμμές κορμού. Ταυτόχρονα, στην καθομιλουμένη μπήκε - από την εποχή Τρίτση - και ο όρος "ελαφρύ μετρό", που διεθνώς περιγράφει αστικά συστήματα σταθερής τροχιάς, συνήθως λίγο πιο πολύπλοκα και αποδοτικά από τα παλιά τραμ.

Το παιχνίδι με τα ονόματα των μέσων μεταφοράς έγινε και πολιτικό/ιδεολογικό. "Τραμολάγνοι" αποκλήθηκαν κοροϊδευτικά όσοι (όχι μόνο στην Ελλάδα) εκθείαζαν τα μέσα σταθερής τροχιάς ως περίπου τη μόνη λύση για αστικές περιοχές. Τα ευρωπαϊκά κονδύλια και η προολυμπιακή προετοιμασία έκαναν να δείχνει εφικτή η εφαρμογή και στην Ελλάδα των επιτυχημένων πειραμάτων σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, που εγκατέστησαν νέα συστήματα τραμ στο πλαίσιο ριζικής αναμόρφωσης των ιστορικών τους κέντρων.

Αυτό το ρεύμα σκέψης είχε και το συμπλήρωμά του στην ομόφωνη καταδίκη της "Αθήνας της αντιπαροχής". Η ιντελιγκέντσια του Χαλανδρίου και πολλών άλλων προαστίων, στα οποία οι πολυκατοικίες είχαν παρτέρια και "πιλοτές" και τα πεζοδρόμια δεν είχαν πλάκες ανασυγκρότησης, δεν καταδεχόταν πια το γκρίζο και "αφόρητο" κέντρο. Ένα κέντρο για το οποίο φυσικά έφταιγε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, επί των ημερών του οποίου (κυρίως - εννοείται το 1955-63) άλλαξε η εικόνα της πρωτεύουσας, με όλα τα κακά των πανωσηκωμάτων, της κάλυψης χειμάρρων και φυσικά του ξηλώματος του τραμ με την αντικατάσταση από τρόλλεϋ.

Η μελέτη ανάπτυξης μετρό, στο πλαίσιο μιας συνεπούς προσπάθειας ετών (που κατέληξε στον κυρίαρχο ρόλο της εταιρείας του στην ανάπτυξη και λειτουργία του τραμ), συγκέντρωσε ολοκληρωμένα τις διάφορες προτάσεις γραμμών τραμ, προκρίνοντας αυτό το μέσο ως απαραίτητο συμπλήρωμα του νέου μετρό που άνοιξε σταδιακά από το 2000. Αντικείμενο αυτού του κειμένου δεν είναι το αν το τραμ είναι χρήσιμο εν γένει ή αν στην Αθήνα και τον Πειραιά εφαρμόστηκε σωστά. (Όποιος ενδιαφέρεται για τη γνώμη μου επ' αυτού μπορεί να αναζητήσει μέσω Google τις παλιότερες αναρτήσεις αυτού του ιστότοπου.) Μου είχε κάνει ωστόσο εντύπωση η σχετικά μικρή, σχεδόν περιθωριακή αναφορά των παρουσιάσεων στο δίκτυο των τρόλλεϋ. Λες και η Αθήνα, ή μάλλον ο μόνος φορέας που - εκ των πραγμάτων, ως παράλληλη δομή του μπερδεμένου ΟΑΣ (μετέπειτα ΟΑΣΑ) - ασχολείτο με συγκοινωνιακό σχεδιασμό, δεν ήθελε να δώσει μεγάλη σημασία στις δυνατότητες ενίσχυσης ενός μέσου που ήδη υπήρχε και λειτουργούσε, συχνά με μεγάλη αξιοπιστία (ακόμη και σε δύσκολες καταστάσεις όπως ορισμένες μεγάλες κακοκαιρίες που "παρέλυσαν" αρκετές άλλες υπηρεσίες, βλ. τον χιονιά του 2002).

Όχι ότι δεν ήταν συμβατή με το γενικότερο κλίμα αυτή η περιφρόνηση. Αν τα τραμ ήταν κάτι καλό - ή που έπρεπε ο κόσμος να το μάθει ως καλό, ειδικά οι παλιότεροι που το θυμόντουσαν στην παρακμή και κατάργησή του - τότε το τρόλλεϋ ήταν κάτι κακό. Είχε και ζόρικο σωματείο, με μέλος του παλιότερα τον περίφημο Γιάννη Σερίφη. Τα "ΗΛΠΑΠ" εν τέλει καταργήθηκαν ως εταιρεία, ενσωματώθηκαν στη νέα εταιρεία των "οδικών συγκοινωνιών" - το δε δίκτυο, μετά την ενίσχυσή του προ των Ολυμπιακών με μοντέρνα οχήματα (που κινούνται και χωρίς ρεύμα), συνεχίζει λίγο πολύ όπως το ξέραμε, με μερικές μεγάλου μήκους διαδρομές που πλέον εκτείνονται και πολύ πέρα από τα κέντρα των μεγάλων Δήμων Αθήνας και Πειραιά.

Εξυπακούεται ότι ουδέποτε στην πρόσφατη ιστορία ενδιαφέρθηκε άλλη ελληνική πόλη να αποκτήσει τρόλλεϋ. Αντίθετα, είδαμε επανειλημμένα μελέτες και παρουσιάσεις για τραμ σε μεγάλο φάσμα πόλεων, όχι μόνο σε αυτές όπου θα είχε εμφανώς νόημα - Θεσσαλονίκη ή Πάτρα - αλλά και σε μικρότερες, μεταξύ των οποίων και η Καλαμάτα. Τα πλεονεκτήματα των ηλεκτροκίνητων λεωφορείων - κυρίως η περιβαλλοντική επίδοση των σύγχρονων οχημάτων - επαινούνται μάλλον σπάνια.

Ωστόσο, εκτός Ελλάδος υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου το τρόλλεϋ αποκτά σημαντικότερο ρόλο, είτε με τον εκσυγχρονισμό ή την επέκταση παλιών συστημάτων, είτε με την εγκατάσταση νέων. Δεν είναι πάντα προφανή τα πλεονεκτήματά τους. Δυσκολεύομαι, για παράδειγμα, να δω ποιος ακριβώς είναι ο λόγος που διατηρείται σε ζωή η γραμμή με το μεγαλύτερο μήκος διαδρομής τρόλλεϋ - αυτή μεταξύ Συμφερούπολης και Γιάλτας στην Κριμαία, που διατρέχει 83 χιλιόμετρα, περνά από ορεινό πέρασμα υψομέτρου 752 μέτρων χειμώνα-καλοκαίρι και έγινε (όπως διάβασα) ως "φθηνή εναλλακτική" στην επέκταση του σιδηροδρόμου επί ημερών ΕΣΣΔ έως την ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Ένα περιβαλλοντικά φιλικό λεωφορείο θα είχε ίσως περισσότερο νόημα και θα επέτρεπε καλύτερες ταχύτητες.

Η πιο χαρακτηριστική "πόλη των τρόλλεϋ" στην Ευρώπη είναι πάντως εκτός του πάλαι ποτέ ανατολικού μπλοκ και είναι το Σάλτσμπουργκ. Δεν είναι μόνο οι πολλές γραμμές με τα υπερσύγχρονα οχήματα, χρωματισμένα ομοιόμορφα για κάθε γραμμή στην οποία είναι δρομολογημένα. Είναι κυρίως το ότι το "O[berleitungs]bus" αποτελεί το βασικό μέσο συγκοινωνίας - τα μη ηλεκτροκίνητα λεωφορεία είναι συμπληρωματικά μόνο, ενώ οι ράγες περιορίζονται στο σιδηροδρομικό δίκτυο με υπηρεσίες "μικρών" αποστάσεων (για τα προάστια σε ακτίνα δεκάδων χιλιομέτρων, μερικά από τα οποία βρίσκονται εντός γερμανικού και όχι αυστριακού εδάφους - η πόλη είναι μόλις 5 χλμ. μακριά από τα σύνορα).

Όπως και αλλού, έτσι και στο Σάλτσμπουργκ το τρόλλεϋ ήρθε ως μέσο εκσυγχρονισμού. Η πόλη είχε και αυτή (όπως πάμπολλες άλλες) τραμ, το οποίο όμως το 1940 καταργήθηκε. Τα πρώτα οχήματα κυκλοφόρησαν εξοπλισμένα με τον απαραίτητο πολιτικό "καλλωπισμό" (βλ. φωτό) της εποχής - η Αυστρία ήταν ήδη από το 1938 προσαρτημένη στην ομόγλωσση χώρα του Χίτλερ. Ωστόσο το συγκοινωνιακό μέσο δεν φαίνεται να σημαδεύτηκε από τον ναζισμό με τον ίδιο τρόπο που το αθηναϊκό του "ξαδερφάκι" ταυτίστηκε με τον "καραμανλισμό". Το Σάλτσμπουργκ με πληθυσμό όσο και η Πάτρα προσφέρει ένα σύστημα αξιοζήλευτο, χωρίς να χρειάζεται (προς το παρόν τουλάχιστον) να καταφύγει σε βαριές μετατροπές του κέντρου του. Αυτά που ήδη έχουμε καμιά φορά μπορούν να είναι πλεονεκτήματα και όχι βαρίδια.