Εμπειρίες διασποράς

Με την ελληνική πρεσβεία στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας επικοινώνησα από τις πρώτες μου μέρες στη χώρα, στις αρχές του 2016. Δεν είχα ανάγκη κάποιας υπηρεσίας, απλά το θεώρησα κάτι φυσιολογικό: να δηλώσω την παρουσία μου σε μια χώρα όπου έτσι κι αλλιώς είμαστε λίγοι. Επικεφαλής τότε της διπλωματικής αποστολής ήταν η κυρία Γεροκωστοπούλου, μια ενδιαφέρουσα κυρία που έμενε εκεί με τον σύζυγό της, μαγείρευε η ίδια για τους καλεσμένους της και ήξερε καλά τη χώρα όπως και τη διαδρομή προς την Ελλάδα, την οποία όπως μου είπε την έκανε αυθημερόν. Επειδή ακριβώς είμαστε λίγοι, νομίζω ότι χάρηκε για την επαφή - με έβγαλε έξω ένα μεσημέρι για φαγητό (βάζοντας τον οδηγό να με πάει από / και να με φέρει ξανά πίσω στο γραφείο) και, επιπλέον, μού έκανε την τιμή να με καλέσει σε γεύμα με τον κύριο Στουρνάρα, διοικητή ήδη της ΤτΕ, και τον Κροάτη υπουργό οικονομικών Μάριτς. 

Μέσα σε αυτή τη φιλική ατμόσφαιρα γνωρίστηκα και με τα άλλα στελέχη της πρεσβείας, με ορισμένους αναπτύχθηκαν θερμές σχέσεις που συνεχίζονται εξ αποστάσεως ανεξάρτητα από τις μεταθέσεις. Χρησιμοποίησα κάποιες από τις διευκολύνσεις τις οποίες προβλέπεται να παρέχουν οι πρεσβείες (π.χ. έκδοση διαβατηρίου), ήταν όμως σαφές ότι δεν ανήκα στην κατηγορία πολιτών με την οποία βγάζουν σπυράκια οι διπλωμάτες: αυτούς που "θυμούνται την πρεσβεία μόνο όταν έχουν ανάγκη". Αυτό διατηρήθηκε το περισσότερο διάστημα και είχε μερικές εξαιρετικά καλές στιγμές, κυρίως τον καιρό που μετοίκησε και η οικογένεια - που συνέπεσε με την άφιξη του νέου πρέσβη κυρίου Τσιέπα. Κορυφαία γεγονότα θα έλεγα ότι ήταν τα χριστουγεννιάτικα μπαζάρ, στα οποία η σύζυγός μου και μερικοί ακόμη Έλληνες συνεισέφεραν στο να εμφανίζεται και η Ελλάδα στην ετήσια γιορτή των ξένων κοινοτήτων της πόλης. Ήταν κάτι "σεμνό και ταπεινό" που μπορούσε να γίνει, έστω και σε μια εποχή στην οποία οι λαμπρές δεξιώσεις που συνήθιζε η πρεσβεία μας ήταν πια ανάμνηση. 

Μπορώ να πω ότι το καλό αυτό κλίμα άρχισε να αλλάζει από τις αρχές του 2019. Αφορμή ήταν ερώτημά μου στη facebook-ική ιστοσελίδα της πρεσβείας, σχετικά με τη διαδικασία εγγραφής για τις ευρωεκλογές εκείνης της χρονιάς. Το ερώτημα το διατύπωσα εκεί ακριβώς για να βοηθήσω στην άμεση ενημέρωση της μικρής (περί τα 100 άτομα υπολογίζεται) "κοινότητας" Ελλήνων της Κροατίας. Γι' αυτό άλλωστε αναπτύχθηκαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία είχε επιλέξει να χρησιμοποιήσει κι η πρεσβεία - για αμεσότητα. Προς μεγάλη μου έκπληξη - τόσο εμένα όσο και των μελών της οικογένειας που άκουσαν τη συζήτηση σε ανοιχτή ακρόαση, καθως οδηγούσα - μού τηλεφώνησε η πρόξενος κυρία Καπαράκη, η οποία με οργίλο ύφος (ωρυόταν!) ρωτούσε επίμονα "ποια σκοπιμότητα" (!) βρισκόταν πίσω από αυτό το διαδικτυακό ερώτημα. Σύμφωνα με την ίδια, όποιος ήθελε μπορούσε ιδιαιτέρως να τους τηλεφωνήσει, να τους επισκεφθεί ή να τους στείλει μήνυμα - ήταν όμως απαράδεκτη η χρήση της ιστοσελίδας. Προτιμούσαν δηλαδή, θεωρητικώς, να επαναλάβουν 100 φορές την ίδια συζήτηση παρά να βγάλουν μια κατατοπιστική και έγκαιρη ανακοίνωση. 

Το συγκεκριμένο περιστατικό είχα κάθε διάθεση να το θεωρήσω μεμονωμένο, καθώς μάλιστα η πρόξενος ζήτησε μια υποτυπώδη συγγνώμη και το απέδωσε σε "πίεση" που δέχτηκε από τον πρέσβη. Μη μπορώντας να εξακριβώσω αν αυτό ίσχυε (και δεν με ένοιαζε, στο κάτω κάτω), το δέχτηκα και πήγαμε παρακάτω, προσπαθώντας να κρατήσουμε αλλά και να καλλιεργήσουμε τις γενικά καλές σχέσεις - που μάλιστα διευρύνονταν καθώς στην παρέα μας έμπαιναν και άλλοι μέτοικοι από Ελλάδα. 

Δυστυχώς στις αρχές του 2020 σημειώθηκε και άλλο περιστατικό. Στο Ζάγκρεμπ άκουσα και διάβασα για μια ημερίδα, στην οποία καθηγήτρια από τη Βόρεια Μακεδονία θα έκανε μια διάλεξη για τη "Μακεδονία του Αιγαίου". Καθώς ήδη βρισκόμασταν μετά τη συμφωνία των Πρεσπών και υποτίθεται είχε συμφωνηθεί ένα κλίμα αποφυγής αλυτρωτισμών, θεώρησα σκόπιμο να το επισημάνω αυτό. Έκανα μια ανάρτηση στον δικό μου τοίχο στο Facebook στα αγγλικά -για να προβληθεί το θέμα και παραέξω- και έκανα tag τον Νο. 2 της πρεσβείας κ. Σπυριδάκη, ρωτώντας αν είναι ενήμερη η ελληνική πρεσβεία ("is the Greek Embassy aware?"). Χωρίς χαρακτηρισμούς ή οτιδήποτε άλλο που θα θεωρούσα εμπρηστικό - πίστεψα απλά ότι είχα καθήκον να το προβάλω και να τους ενημερώσω. 

Με μια μέρα καθυστέρηση, και αφού είχε ολοκληρωθεί η εκδήλωση χωρίς παρέμβαση ή οτιδήποτε άλλο, δέχτηκα τηλεφώνημα από τον κ. Σπυριδάκη, ο οποίος ήθελε να μου επισημάνει ένα "point of order", όπως είπε στα διπλωματικά του Grenglish. Με άλλα λόγια, ήθελε να με "μαλώσει" φιλικά για το tag (το οποίο και δέχτηκα να το αφαιρέσω, αφού το έβρισκε ενοχλητικό) και να με διαβεβαιώσει ότι η πρεσβεία γνωρίζει και έχει κάνει τις ενέργειες που πρέπει. Προχώρησε όμως στην έκφραση της ενόχλησής του για το "aware", το οποίο και ερμήνευσε ως υπαινιγμό ότι η πρεσβεία μας "κοιμάται"! Με άφησε άφωνο αυτός ο ισχυρισμός, ο οποίος ήταν πολύ μακρινός από το πνεύμα της ανάρτησης. Συζητώντας το με φίλους αργότερα, σκέφτηκα μήπως τελικά διάβασαν λάθος το "aware" ως "awake". Δεν μπορώ να κάνω πολλές εικασίες για το τι σκέφτεται ο καθένας. Ωστόσο, όπως άλλος φίλος μού επισήμανε, το πιο λογικό και σωστό θα ήταν να πουν ένα "ευχαριστώ για την ενημέρωση" - θα ήταν αρκούντως διπλωματικό και ευγενικό, και θα έδειχναν ότι λαμβάνουν γνώση και αναλαμβάνουν τα τυχόν περαιτέρω (ή τα μη περαιτέρω), δίνοντας ολοκλήρωση στον ρόλο μου ως πολίτη που ευαισθητοποιήθηκε και θεώρησε σκόπιμο να ενημερώσει. Δεν το έκαναν. 

Δυστυχώς - και χωρίς άλλες εμφανείς αφορμές - η προβληματική συμπεριφορά είχε κι άλλες εκδηλώσεις. Αφήνοντας απέξω το τι διεμείφθη με άλλους Έλληνες, μπορώ να μιλήσω για τα όσα αφορούν τη δική μας οικογένεια. Τα έχω ήδη αναφέρει σε αναρτήσεις και έως ένα βαθμό και σε επικοινωνία με κρατικούς λειτουργούς. Θα αποφασίσω πώς θα το χειριστώ περαιτέρω, ανάλογα και με τη μελλοντική βελτίωση στην οποία προσβλέπω - παρόλο που ήδη είναι αρκετά "μαζεμένα".

Πρώτα -τέλος του 2020- ήρθε η κωλυσιεργία στην έκδοση νέου διαβατηρίου για τον ένα γιο μου, ο οποίος ήρθε στην Κροατία και έβγαλε άδεια παραμονής ώστε να μείνει με την οικογένεια όσο θα διαρκούσε η κρίση του κορονοϊού. Πριν λήξει το διαβατήριο, η άρνηση της προξένου και της γραμματέως δικαιολογήθηκε από τις ίδιες με τον υποτιθέμενο περιορισμό, ότι πρέπει να ξεκινήσει η διαδικασία τουλάχιστον 6 μήνες πριν τη λήξη του παλιού διαβατηρίου. Πρόσθετη προτροπή που συνόδευε την άρνηση ήταν το ότι οι γύρω χώρες δέχονται την ελληνική ταυτότητα - κάτι που όπως έμαθα αργότερα δεν ισχύει πλήρως, καθώς σε ορισμένες χώρες εναπόκειται στη διακριτική ευχέρεια ή σε μονομερείς αποφάσεις αποδοχής και δεν είναι απαράβατος κανόνας όπως με το διαβατήριο. 

Στη συνέχεια η άρνηση συνοδεύτηκε από την συγκυρία του δεύτερου σεισμικού κύματος στο Ζάγκρεμπ (Δεκέμβριος 2020 και εξής). Σύμφωνα με δηλώσεις της ίδιας της προξένου σε ελληνικό ΜΜΕ τη μέρα του σεισμού, οι εμφανείς ζημιές ήταν "κάτι κεραμίδια που έπεσαν", ενώ το κτίριο είχε μεν ζημιές και από τον νωρίτερο σεισμό (Μάρτιος 2020) αλλά ήταν σε κανονική λειτουργία. Ωστόσο, στις αρχές Ιανουαρίου 2021 μετά από επίσκεψη τεχνικού κλιμακίου του δήμου, αποφασίστηκε να ανασταλεί η λειτουργία της πρεσβείας. Αυτό σημαίνει ότι οι "μη επείγουσες" υπηρεσίες, όπως για παράδειγμα η έκδοση/ανανέωση διαβατηρίων, δεν μπορούσαν να εξυπηρετηθούν. Η πρεσβεία δεν έβγαλε καμία ανακοίνωση με οδηγίες, π.χ. με παραπομπή σε πρεσβεία γειτονικής χώρας ή με προσωρινή εξυπηρέτηση από άλλη πρεσβεία χώρας της ΕΕ. Ουσιαστικά το μήνυμα που περνά είναι ότι πρέπει να πάμε στην Ελλάδα να κάνουμε τις δουλειές μας - πράγμα που βέβαια με τους περιορισμούς μετακινήσεων λόγω πανδημίας δεν είναι ό,τι το πιο εύκολο.

Έως την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η κατάσταση είναι αμετάβλητη. Ανεπίσημες πληροφορίες λένε ότι βρέθηκε κτίριο (τόσο για πρεσβευτική κατοικία όσο και για γραφεία) αλλά ακόμη δεν υπάρχει επαναλειτουργία, καθώς εκκρεμούν οι εγκαταστάσεις πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών. Υπάρχει νέα πρέσβης, η κυρία Κατζουρού. Η μόνη γνωστή δραστηριότητα της πρεσβείας ήταν η διαχείριση της βοήθειας που έστειλε η Ελλάδα για τον σεισμό καθώς και οι φωτισμοί ενός σιντριβανιού στις 25 Μαρτίου. Συνεχίζονται και οι επείγουσες εξυπηρετήσεις, αλλά επιλεκτικά: στον γιο μου για παράδειγμα, που ζήτησε laissez passer για την επιστροφή του στην Ελλάδα, η πρόξενος αρνήθηκε και μάλιστα του έκανε παρατήρηση επειδή "δεν ζήτησε νωρίτερα την έκδοση διαβατηρίου"! (Έκδοση, την οποία η ίδια πρόξενος την είχε αρνηθεί, όπως περιγράφηκε.) Δικαιολογία για τη μη έκδοση laissez passer είναι ότι η αστυνομική ταυτότητα είναι ισότιμη με το διαβατήριο - κάτι που όπως γράφτηκε είναι συζητήσιμο. 

Το ότι η αναστολή υπηρεσιών ξεκίνησε -και συνεχίζεται μέχρι νεωτέρας- σε μια περίοδο στην οποία η Ελλάδα μπαίνει σε μια λογική απλούστευσης διαδικασιών, όπως και ότι δεν βρίσκεται μια προσωρινή λύση εξυπηρέτησης από το προσωπικό που παραμένει και μισθοδοτείται κανονικά, είναι εξοργιστικό. Όπως εξωφρενικό είναι και το ότι, παρόλο που το κτίριο της πρεσβείας κρίθηκε ακατάλληλο, παρόλα αυτά (όπως έμαθα από δύο πηγές) "όποιος δεν φοβάται, πηγαίνει και εργάζεται". Δηλαδή η πρεσβεία είναι σε αναστολή και ταυτόχρονα δεν είναι (η αναστολή του Σρέντινγκερ)... 

(Τη φήμη που κυκλοφόρησε, ότι η πρεσβεία/κατοικία κρίθηκε επίτηδες ακατάλληλη για να μείνει αλλού η πρέσβης, που δεν της άρεσε η ιδέα να μείνει στο κτίριο του 18ου αιώνα, δεν μπορώ να την επιβεβαιώσω.)

Αφήνω απέξω, ως "πολυτέλεια", το γεγονός ότι δεν έχει γίνει καμία ιδιαίτερη προσπάθεια (στα χρόνια που ζήσαμε στην Κροατία) για την προβολή του ελληνικού στοιχείου - ειδικά με αφορμή την επέτειο. Υπάρχει παρουσία ελληνισμού ήδη από τον 18ο αιώνα - συμπεριλαμβανομένου του εκ των "εθνικών ποιητών" της χώρας, του καταγόμενου από τη Σιάτιστα Δημήτρη Δημητρίου. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η Τουρκία, με λίγες εκατοντάδες κόσμου και χωρίς την ιστορικότητα της ελληνικής παρουσίας, έχει αναγνωρισμένη εθνοτική μειονότητα στην Κροατία. 

Γενικεύσεις δεν χωράνε - ωστόσο ούτε και αμφισβήτηση στα παραπάνω χωράει. Εξαιρετικά καλό παράδειγμα είναι η πρεσβεία μας σε μια άλλη χώρα (Βοσνία-Ερζεγοβίνη), αν κρίνει κανείς από την κινητικότητα του πρέσβη -και τις επαφές που καλλιεργεί με όλους τους λαούς αυτής της χώρας- αλλά και από τα έως τώρα δείγματα προθυμίας για παροχή των προβλεπόμενων υπηρεσιών (δεν έχει χρειαστεί ακόμη, αλλά σαφώς η διάθεση που διακρίνω είναι θετική). Αν μη τι άλλο αυτό δείχνει ότι υπάρχουν υποδείγματα προς μίμηση.

Για το θανατηφόρο τροχαίο στη βόρεια πρόσβαση της Βουλής (12 Μαρτίου 2021)

Η Ελλάδα έχει κάνει άλματα μπροστά στην οδική ασφάλεια. Στη δεκαετία 2010-2020 πέτυχε τον στόχο της μείωσης κατά 50% των νεκρών από τροχαία ατυχήματα. Πολλά προβληματικά τμήματα και σημεία του οδικού δικτύου έχουν βελτιωθεί, υπάρχει γενικά καλύτερος έλεγχος, και σίγουρα η ίδια η τεχνολογία οχημάτων και μέσων ασφάλειας έχει προχωρήσει. Σημαντική είναι και η ωρίμανση του πληθυσμού, που πλέον σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι στο παρελθόν φέρεται και σκέφτεται πιο υπεύθυνα και πιο ευαισθητοποιημένα. Η αυξημένη ευαισθησία "βγαίνει" όχι μόνο στον δρόμο αλλά και στις συζητήσεις, με όλη την ιδιαιτερότητα που συνεπάγεται η εκάστοτε θεματολογία της επικαιρότητας. Ας πω λοιπόν εισαγωγικά ότι ακόμη κι αν συνδέεται με πολιτική σπέκουλα η ενασχόληση με ένα τροχαίο δυστύχημα, υπάρχει πάντα η ελπίδα ότι κάτι θα μείνει και επί της ουσίας. 

Το τροχαίο που έγινε μπροστά στην είσοδο της Βουλής επί της Β. Σοφίας στις 12 Μαρτίου είναι στην επικαιρότητα για μια σειρά από λόγους. Παραδόξως, δεν είναι ο πρωταρχικός λόγος το ότι ήταν σοβαρό και έγινε στην καρδιά της Αθήνας. Η επικαιρότητα ήταν καταιγιστική και ο κόσμος, εκείνο το μεσημέρι Παρασκευής, αν δεν ήταν βυθισμένος στις δουλειές του, παρακολουθούσε αν κατάλαβα καλά το τι γινόταν μέσα στη Βουλή - την "κοινοβουλευτική εκτόνωση" [;] της έντασης που ξεκίνησε λίγες μέρες νωρίτερα στη Νέα Σμύρνη ανάμεσα σε διαμαρτυρόμενους κατά των περιοριστικών μέτρων και στην αστυνομία, για την οποία αποτυπώθηκε τουλάχιστον μία περίπτωση άγαρμπης / βίαιης αντιμετώπισης των διαμαρτυριών - σε ένα κλίμα αρκετά επίφοβο, με τα συστατικά της "ατμόσφαιρας" να περιλαμβάνουν την (τελικά τζούφια) απειλή Κουφοντίνα και την (καθόλου τζούφια) οικονομική κρίση με τη 2η μεγαλύτερη ύφεση της μεταπολεμικής Ελλάδας. 

Η ενασχόληση με το τροχαίο εντάθηκε όταν μαθεύτηκε ότι το εμπλεκόμενο αυτοκίνητο ανήκει στην (αστυνομική) φρουρά της βουλευτού Μπακογιάννη, αδελφής του πρωθυπουργού και μητέρας του δημάρχου Αθηναίων, και όταν κυκλοφόρησε βίντεο με τροχονόμο να διαπληκτίζεται με δικυκλιστή που σταμάτησε μετά το συμβάν στο σημείο. Την Κυριακή 14 Μαρτίου, λοιπόν, βγήκαν ανακοινώσεις τόσο από την Αστυνομία, με τη στερεότυπη αναφορά που γίνεται σε τέτοιες περιπτώσεις περί προανάκρισης, όσο και από την κυρία Μ., που συναισθηματικά αναφέρθηκε στον εμπλεκόμενο μοτοσικλετιστή Ιάσονα - ο οποίος ήταν ήδη σε σοβαρή κατάσταση μετά το τροχαίο, κατέληξε τελικά και η οικογένειά του δώρισε τα όργανά του. 

Η έκταση που δόθηκε και δίνεται στο τροχαίο αυτό, σίγουρα δεν είναι καθόλου παράξενη - όταν σχετίζεται με μέλος προβεβλημένης πολιτικής οικογένειας (σίγουρα αξιέπαινο αυτό το μέλος, για το ότι αισθάνθηκε την ανάγκη να βγάλει ανακοίνωση) και όταν έρχεται στη συγκεκριμένη περίοδο έντονης συζήτησης για τον ρόλο και τις ενέργειες της αστυνομίας. Από το να ασχολείται η κοινή γνώμη με το καρναβάλι (που δεν έγινε κιόλας) ή με το Σαρβάιβορ, δεν βλέπω το πρόβλημα με το να ασχολείται με αυτό το τροχαίο, κι η αντιπολίτευση τη δουλειά της κάνει - αλλά δεν φταίει η αντιπολίτευση που έγινε το κακό.

Πώς έγινε όμως το κακό; Θα προσπαθήσω αφενός να είμαι συνοπτικός στο τι καταλαβαίνω από τις διαθέσιμες πληροφορίες, αφετέρου και επιφυλακτικός γιατί κάποιες πληροφορίες είναι ατελείς και υπάρχουν άλλοι που η δουλειά τους είναι να βγάλουν πορίσματα και να αποδώσουν ευθύνες, όπως σε κάθε τροχαίο με παθόντες. Παρόλα αυτά θα πω το τι καταλαβαίνω, με την όποια εμπειρία και τεχνική μου κρίση, για όση αξία έχει ο λόγος μου και επειδή βλέπω ότι ως συνήθως μιλούν πολλοί, σχετικοί αλλά πρωτίστως άσχετοι - και μιλούν βιαστικά, άκριτα ή εν πάσει περιπτώσει κάνοντας ένα ή περισσότερα λάθη (ενίοτε αθώα, ενίοτε όχι) στον συλλογισμό τους. 

Πού έγινε το κακό; Ήταν αυτό που λέμε waiting to happen. Η Βουλή των Ελλήνων έχει ως κύρια και προβεβλημένη είσοδο μια εντελώς παράτυπη πρόσβαση, απέναντι από το τέρμα της Ακαδημίας. Η είσοδος εκεί απαγορεύεται - από την Ακαδημίας τα βέλη των φαναριών σε στέλνουν δεξιά ή αριστερά, ενώ από την κάθοδο της Β. Σοφίας υπάρχουν μόνο λωρίδες ευθείας, όπως και στην άνοδο. Συγκεκριμένα, η κάθοδος της Β. Σοφίας έχει 3 λωρίδες πριν το φανάρι, που μετά γίνονται 4, ενώ η άνοδος έχει 2, που ανοίγουν σε τρεις. Η είσοδος στη Βουλή γίνεται και από τις 3 προσβάσεις με "σήμα του τροχονόμου". Υπάρχει βέβαια κανονική είσοδος στο υπόγειο γκαράζ από την πλευρά της Αμαλίας, με πινακίδα Ρ-7 απαγορευτική κόκκινη, και με την πρόσθετη ένδειξη ότι εξαιρούνται από την απαγόρευση τα οχήματα της Βουλής. Αλλά ίσως αυτή η πρόσβαση δεν βολεύει όλους. Αντίθετα, ο ερχόμενος από Κολωνάκι, Βόρεια Προάστια, ανατολικές συνοικίες κ.λπ. το πιθανότερο είναι ότι θα βρεθεί στην κάθοδο της Β. Σοφίας και θα μπει/βγει από εκεί. 

Βέβαια η ρύθμιση με τροχονόμο κανονικά είναι μέτρο που λαμβάνεται σε έκτακτες περιπτώσεις κυκλοφοριακής διαχείρισης. Π.χ. όταν έχει χαλάσει ένα φανάρι ή έχει γίνει συμβάν ή έρχεται πρόσωπο VIP για το οποίο λαμβάνονται έκτακτα μέτρα ασφάλειας. Στην πραγματικότητα όμως, όσοι έχουμε περάσει πεζοί τα τελευταία πολλά χρόνια από εκεί, ξέρουμε ότι δεν γίνεται αυτό - αυτές οι διελεύσεις είναι μια μόνιμη κατάσταση. Ενδιαφέρον έχει το ρεπορτάζ βάσει του οποίου ήδη από το 2012 είχε ζητηθεί η τοποθέτηση σηματοδότη. 

Σε κάθε περίπτωση είναι ακατανόητο το γιατί δεν έχει δοθεί μια τέταρτη λωρίδα στην κάθοδο, λίγο πριν την πρόσβαση της Βουλής, ώστε να μπει εκεί επενεργούμενο φανάρι (δηλ. να γίνεται πράσινο μόνο εφόσον υπάρχει αυτοκίνητο που να αναμένει, ή και με χειρισμό απευθείας από το κέντρο ελέγχου). Η άνοδος της Β. Σοφίας έχει δύο λωρίδες, που μπορούν να παραμείνουν 2 για 50-100 μέτρα ακόμη και μετά να ανοίξουν σε τρεις. Άλλωστε, και οι λωρίδες αριστερής στροφής από την Ακαδημίας, δύο είναι, δεν χρειάζονται παραπάνω. Τεχνικές λύσεις, υπάρχουν και μπορούν να μελετηθούν σε λεπτομέρεια. 

Πώς έγινε το κακό; Πρόσφατα στη Νέα Σμύρνη είδαμε τους κινδύνους του να κρίνουμε με βάση ένα αποσπασματικό βίντεο. Δεν μπορεί λοιπόν να γίνει πραγματογνωμοσύνη από ένα μάλλον θολό και μακρινό οπτικό ντοκουμέντο, που μάλιστα δείχνει να έχει αλλοιωθεί, ίσως για να μετριάσει τα μακάβρια στοιχεία. Από τα λίγα που καταλαβαίνω βλέποντας αυτό που διέρρευσε, και μέχρι να δούμε (αν επιτραπεί) το υλικό της προανάκρισης, μπορώ να πω ότι:

- Δεν βλέπω πουθενά τροχονόμο να ρυθμίζει την κίνηση. Το σκούρο υπηρεσιακό όχημα έχει βγει από την τρίτη λωρίδα (και λίγο αριστερότερα) και προσπαθεί σιγά σιγά να "εκβιάσει" το σταμάτημα της ανόδου της Β. Σοφίας ώστε να χωθεί στη Βουλή. Η Β. Σοφίας έχει πράσινο και ανεβοκατεβαίνουν όλοι κανονικά. 

- Κάποια στιγμή από την αριστερή λωρίδα ανόδου ένα ταξί κίτρινο εμφανίζεται να φρενάρει και να αφήνει το υπηρεσιακό να περάσει. Αντίθετα, λίγο αργότερα από τη δεξιά λωρίδα ανόδου εμφανίζεται ένα δίκυκλο που δεν κόβει ταχύτητα. 

- Το δίκυκλο έχει εμφανώς υψηλή ταχύτητα, δεν μου είναι δυνατό να εκτιμήσω πόσο υψηλή. Βρίσκει πάντως στο πίσω μέρος του υπηρεσιακού, το οποίο έχει φτάσει σχεδόν στην άκρη του κανονικού δρόμου, και πέφτει πάνω του με τόση δύναμη ώστε το περιστρέφει κάπως (σχεδόν 45 μοίρες). 

Την ίδια ώρα έχει αρχίσει να ανοίγει η ράμπα. Δεδομένου ότι δεν φαίνεται τροχονόμος, δείχνει να είναι ένας χειρισμός από το φυλάκιο. Το αυτοκίνητο σίγουρα ήταν σε κατάσταση τέτοια ώστε να μπορεί να κινηθεί. Φωτογραφίες δείχνουν ότι σταμάτησε μέσα στον υπαίθριο ασφαλτοστρωμένο χώρο. 

Τι έγινε μετά: Η αστυνομία είναι παρούσα διαρκώς στο φυλάκιο και αν μη τι άλλο, ακόμη και απουσία ρυθμίζοντος τροχονόμου, είχε τον έλεγχο της διαχείρισης αμέσως μετά από το συμβάν. Το όχημα βέβαια κανονικά για να γίνει σωστά η προανάκριση θα έπρεπε να μείνει στο ίδιο σημείο, όπως έμεινε για κάποια ώρα και το δίκυκλο. Υποτίθεται ότι άμεση απομάκρυνση οχημάτων γίνεται μόνο για να αποκατασταθεί η κυκλοφορία, άπαξ όμως και δεν απομακρύνθηκε άμεσα το μηχανάκι δεν θα έπρεπε να είχε καν απομακρυνθεί το αυτοκίνητο. Σε κάθε περίπτωση η ανακοίνωση της αστυνομίας λέει ότι ο οδηγός δεν απομακρύνθηκε και ότι ακολουθήθηκαν όλα όσα προβλέπει ο ΚΟΚ και ο κώδικας ποινικής δικονομίας, βάσει των οποίων δεν είναι υποχρεωτική η αυτόφωρη σύλληψη του οδηγού. 

 

Άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία του ρεπορτάζ είναι:

- Η πληροφορία ότι ο δικυκλιστής δεν είχε καλά δεμένο το κράνος:

- Η αρχική πληροφορία ότι το αυτοκίνητο έβγαινε από τη Βουλή και δεν έμπαινε σε αυτή (που βέβαια έχει πια διαψευστεί, αλλά ένας καχύποπτος δεν μπορεί να τη δει ως ασύνδετη με την απομάκρυνση του αυτοκινήτου). 

Ποιος και τι φταίει; Αυτό το ερώτημα ελπίζεται ότι θα απαντηθεί στη δικαστική διερεύνηση. Δεν μπορώ πάντως σε έναν λογικό κόσμο να φανταστώ ότι δεν φταίει ο οδηγός του υπηρεσιακού οχήματος. Δεν υπάρχει νόμιμη δυνατότητα αριστερής στροφής εκεί. Το ότι το είχε κάνει ίσως εκατό φορές, κι ότι είχε γίνει η ίδια κίνηση με ή χωρίς τροχονόμο χιλιάδες φορές, δεν αλλάζει κάτι. Ούτε είναι υποχρεωμένος ο αντίθετα ερχόμενος να σταματήσει και να αφήσει το υπηρεσιακό αυτοκίνητο να περάσει παράνομα, άσχετα αν αρκετοί το κάνουν οδηγώντας υποχωρητικά (defensive driving το λέμε αυτό, είναι μια πολύ συνετή στάση για να αποφύγουμε ζημιές και θύματα ακόμη κι αν αποθρασύνει καμιά φορά τους "μάγκες" του δρόμου), όπως το έκανε το ταξί. Ο δικυκλιστής δεν ξέρουμε πώς είχε κινηθεί πριν, για την ταχύτητα τα είπαμε, το μόνο βέβαιο είναι ότι ήταν ο αδύναμος κρίκος της ιστορίας και τώρα δεν ζει, και πιθανότατα θα ζούσε αν δεν γινόταν αυτή η αριστερή στροφή. Ή αν γινόταν νόμιμα με σωστό σχεδιασμό, και όχι με προσωρινές-μόνιμες ρυθμίσεις, που μάλιστα γίνονταν πια με αυτοματισμό. (Πού ήταν ο τροχονόμος; Και ήταν ο ίδιος τροχονόμος που, σαν παρωδία του γνωστού ανέκδοτου, το μόνο που είχε να πει λίγο αργότερα στις παρατηρήσεις του πολίτη ήταν το "γιατί δεν φοράς κράνος;") Είναι ντροπή για τη Βουλή των Ελλήνων, που νομοθετεί για την οδική κυκλοφορία και την οδική ασφάλεια, να επικρατεί αυτή η κατάσταση στην πιο προβεβλημένη είσοδό της. Ελπίζω στη μνήμη του δικυκλιστή Ιάσονα να σχεδιαστεί και να λειτουργήσει σύντομα ένας κανονικός κόμβος και να εξαλειφθεί και αυτή η πληγή όπως έχουν έως τώρα εξαλειφθεί σιγά σιγά και άλλες. 

Δυο παρατηρήσεις

Παρατήρηση πρώτη. Στον περιορισμό της οικονομικής δραστηριότητας, την ύφεση του τελευταίου έτους λόγω κορονοϊού, τόσο ο αθλητισμός όσο και ο πολιτισμός είναι "ζορισμένοι" χώροι. Αποτελούν μη βασικές οικονομικές δραστηριότητες σε μια περίοδο που δίνεται προτεραιότητα στην εξασφάλιση των στοιχειωδών (υγεία, τροφή και στέγη - και όλοι οι τομείς που άμεσα ή έμμεσα στηρίζουν αυτές τις ανάγκες). Αθλούμαστε λιγότερο σε οργανωμένη βάση λόγω περιορισμού μετακινήσεων και συναθροίσεων (είναι διαφορετική περίπτωση το όσα κάνουμε ατομικά ή προσχηματικά για να δικαιολογήσουμε έξοδο από το σπίτι), δεν πηγαίνουμε σε γήπεδα, δεν γίνονται καν κάποιοι αγώνες. Παρόμοια και με τα θέατρα και τους κινηματογράφους. Όπου φτώχεια και γκρίνια, άρα στους ζορισμένους κλάδους οι ανταγωνισμοί εντείνονται, βγαίνουν μαχαίρια, πέφτουν κορμιά. Για τους πόρους που λιγοστεύουν παλεύουν πιο λυσσαλέα οι διεκδικητές. Είτε γεννιούνται νέα θέματα είτε παίρνουν εντονότερη διάσταση τα ήδη υπάρχοντα και οι κόντρες, με χρήση ευρύτερου φάσματος "όπλων". 

Παρατήρηση δεύτερη. Η συμβατική ανάγνωση της επικαιρότητας δείχνει μια κοινωνία που ευαισθητοποιείται απέναντι σε θέματα ταμπού, θέματα υπαρκτά και σοβαρά, με αφορμή δημοσιοποιούμενα περιστατικά. Όπως σχεδόν πάντα και σχεδόν σε όλα ή σίγουρα σε πάρα πολλά ζητήματα. Συζητήσεις της κοινωνίας από τις οποίες ενίοτε κάτι βγαίνει και κάτι μένει, αν και αυτό δεν είναι εύκολο να κριθεί εν τη γενέσει και μάλλον θέλει τον χρόνο του. Παράλληλα μπορεί να οριστεί και μια ανάγνωση "μεγάλης εικόνας", για την οποία ίσως έχουμε ακόμη περισσότερα κενά από ό,τι για τα συγκεκριμένα περιστατικά. Αν το να εκφέρουμε γνώμη για καταγγελίες έχει τις παγίδες του, ανάλογος ή και ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος υπάρχει στο να ερμηνεύουμε το ευρύτερο και δη το πολιτικό πλαίσιο. Φυσικά δεν απαγορεύεται, ούτε κάνουμε κάποιο κακό, το πολύ πολύ να κάνουμε λάθος. Σκέφτομαι λοιπόν ότι ίσως έχουμε μια περίπτωση όπου η Α πολιτική ηγεσία θέλει να ενισχύσει μια πρωτοβουλία της, και ταυτόχρονα να "ταΐσει" την επικαιρότητα με ένα θέμα της επιλογής της. Ανεβάζει λοιπόν, συνδέοντας σε "ενισχυτή", μια καταγγελία που δεν ακούστηκε όταν έγινε από το ίδιο το ενδιαφερόμενο πρόσωπο - είτε γιατί έγινε σε χρόνο που κανείς δεν πρόσεχε, είτε επειδή χάθηκε επικοινωνιακά μέσα στο γενικότερό της πλαίσιο: την κατηγορία περί διαφθοράς και άλλων μη προσδιοριζόμενων θεμάτων για τα οποία είχε αναληφθεί νομική δράση εναντίον εκπροσώπων μιας αθλητικής ομοσπονδίας. Και την ανεβάζει ως έχουσα αντικειμενικά σχέση με τη δράση της όσον αφορά γενικότερα τις αθλητικές ομοσπονδίες. Η συζήτηση περνά από τα αθλητικά στα πολιτιστικά (βλ. την πρώτη παρατήρηση ανωτέρω) κι εκεί τυχαίνει -ή δεν τυχαίνει, "πετυχαίνει", πιθανότατα με πρωτοβουλία της αντιπάλου Β πολιτικής ηγεσίας ή ως απρόσμενο δώρο προς αυτήν- να εμφανιστεί ένας άλλος στόχος, πολύ πιο αναγνωρίσιμος. Ο στόχος συνδέεται επί εβδομάδες με ανάρμοστες συμπεριφορές παρόμοιας γενικής φύσης με τις αρχικές καταγγελίες αλλά πολύ πιο βαριές και πολύ πιο πρόσφατες. Τυχαίνει επίσης να είναι πολιτική επιλογή της Α παράταξης: τοποθετημένος από αυτήν μετά από ακύρωση της προκήρυξης που είχε βγει από τη Β παράταξη, αλλά και μετά από δηλώσεις του ίδιου ότι δεν θεωρεί ορθή διαδικασία την τυπική προκήρυξη αλλά την απευθείας ανάθεση! Για να το ποδοσφαιροποιήσουμε το έως τώρα σκορ είναι μηδέν-ένα με αυτογκόλ. Φυσικά ο αγώνας συνεχίζεται με πολλά κλαδέματα. Το πόσοι θα τον θυμούνται και αν θα τον θυμούνται για καλό, θα φανεί.

Ηρωίδες

Αυτό το μπλογκ κάποτε ήταν επί παντός (του) επιστητού ή, ενδεχομένως, ό,τι του φανεί. Οι καιροί των εκατοντάδων αναρτήσεων ετησίως έχουν περάσει, ανεπιστρεπτί μάλλον, δεδομένου ότι το "ό,τι του φανεί" καλύπτεται από το Facebook, ενώ δεν λείπουν τα τελευταία χρόνια και τα θεματικά κείμενα στον amagi.gr (ταξιδιωτικά και ιστορικά της ευρύτερης "ανατολικής Ευρώπης") και την ελληνική Huffington Post (συγκοινωνιολογικά και άλλα από την τεχνική και τη ζωή). Ωστόσο, και παρόλο που οι παραπάνω εθελοντικές συνεργασίες γίνονται σε πλαίσιο απόλυτης εκφραστικής ελευθερίας (για την οποία είμαι ευγνώμων στους διαχειριστές), παραμένει η ανάγκη αποτύπωσης σκέψεων για ζητήματα πολιτικής ή κοινωνικής φύσης, για τα οποία δεν θέλω να μιλήσω ως κανενός είδους "αυθεντία" (όπως ίσως θα μπορούσε κανείς να με χαρακτηρίσει εκ των πραγμάτων, αφενός επειδή ζω στην πρώην Γιουγκοσλαβία, αφετέρου επειδή έχω σχεδόν 30 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας), παρά μόνο ως απλός και σκεπτόμενος πολίτης & άνθρωπος. 

Η εισαγωγή είναι ένα διευρυμένο disclaimer που δεν χωρά στους τίτλους του μπλογκ παρότι το αφορά συνολικά, στη σημερινή φάση δηλαδή. Αυτό ήταν το εύκολο. Το δύσκολο είναι να γράψω κάτι για ένα θέμα που δεν το ξέρω άμεσα, γεννά όμως συζητήσεις στις οποίες εμπλεκόμαστε όλοι, γιατί αφορά δυνητικά όλους. Η ερωτική συμπεριφορά στην οποία εμπλέκεται εκμετάλλευση ισχύος ή απροκάλυπτη βία, ήρθε στο προσκήνιο μετά από την καταγγελία της ιστιοπλόου. Η αφήγηση με πολλές λεπτομέρειες για ένα περιστατικό που τοποθετείται στο 1998, έγινε στο Μαρί Κλερ δύο μέρες πριν τα Χριστούγεννα του 2020. Από ό,τι κατάλαβα δεν την πρόσεξε σχεδόν κανένας - το timing των εορτών, πιθανότατα, ίσως όμως και η αφήγηση καθαυτή: διστακτική και ελαφρά ασαφής, και είναι απόλυτα κατανοητό αυτό, δεν είναι εύκολο. Η ένταση ενισχύθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα - και η σύνδεση του περιστατικού με την κρίση στην ομοσπονδία του αθλήματος έγινε προφανής. 

Εξίσου προφανές ήταν και το ότι ο κατονομαζόμενος παράγοντας - λέξη φορτισμένη με όλον τον "διαδρομισμό" με τον οποίο έχουμε μάθει πολλοί να συνδέουμε στο μυαλό μας τον (πρωτ)αθλητισμό - δεν αισθανόταν αρκετά σίγουρος για να αντικρούσει με την "οργή του αδικημένου" την κατηγορία, την οποία η ιστιοπλόος δήλωσε ότι συμπεριέλαβε στην αναφορά της στον εισαγγελέα. Αντί να σκίσει τα ρούχα του και να πει αγανακτισμένος ότι πρόκειται για ψέμα, φέρεται να δήλωσε πρώτα από όλα ότι θα μιλήσει με τον δικηγόρο του, πριν ακολουθήσουν τα περί τεκμηρίου αθωότητας και διάφορα άλλα, που πάνε να σε παρουσιάσουν ατσαλάκωτο αλλά πετυχαίνουν την ακριβώς αντίθετη εντύπωση. 

Από πολλούς που υποτίθεται ότι γνωρίζουν τα περί παραγραφής ακούσαμε διαφορετικά νούμερα, αλλά όλοι μάλλον συμφωνούν ότι τα 22 και πλέον χρόνια είναι μάλλον πολλά για να σταθεί οτιδήποτε στο δικαστήριο. Αυτό σχολιάστηκε πολύ, κι όχι πάντα καλοπροαίρετα. Διαβάσαμε πολλές φορές την αντίδραση "τώρα το θυμήθηκε;". Ωστόσο, το ξέσπασμα, το ξόρκισμα ενός μυστικού που μας βαραίνει προτιμώ να το βλέπω σαν κάτι γενναίο και αναμφισβήτητα ελπιδοφόρο: δίνει ένα παράδειγμα σε όσους διστάζουν -τους δείχνει ότι δεν είναι μόνοι- και ένα αντιπαράδειγμα σε όσους εξακολουθούν να είναι "μπήχτουλες" εκμεταλλευόμενοι την κατωτερότητα υφισταμένων ή/και τη σωματική τους αδυναμία. Στο κάτω-κάτω, "όποτε θέλει" θα κάνει ο καθένας και η καθεμιά την εξομολόγηση που νιώθει αναγκαία.

Παράλληλα, διαπιστώσαμε την προθυμία ουκ ολίγων να περιγράψουν πάσης φύσεως κακές συμπεριφορές άλλων ανθρώπων από το παρελθόν (τους), όχι μόνο ερωτικές, κι όχι απαραίτητα συγκρίσιμης βαρύτητας. Πάντοτε έχει ενδιαφέρον το τι γίνεται "πεσούσης της δρυός" - και πάντοτε ο κόσμος ενδιαφέρεται να ασχολείται με όσους (την) πέφτουν. Θεωρώ βέβαιο οτι σε τέτοιες περιπτώσεις στην πληθώρα καταγγελιών περιλαμβάνονται, μαζί με τους πραγματικά πονεμένους, και πολλές "δήθεν" ανάλογες περιπτώσεις: είτε αγνώστων που διψούν για δεκαπέντε λεπτά δόξας, είτε γνωστών που προσπαθούν να γίνουν ακόμη γνωστότεροι ή να μην ξεχαστούν. Ειδική υποκατηγορία που κάνει "μπαμ", οι υποτιθέμενες ανεπανόρθωτες ζημιές, που αναφέρονται με σκοπό να εκβιάσουν τη συμπάθεια, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου αναμφίβολα (και κατά δήλωση του ίδιου του ενδιαφερόμενου) έγινε θετική διαχείριση και οριστική υπέρβαση του όποιου -παλιού συνήθως- τραύματος ή "σημαδιού".  

Ποιο είναι το ζητούμενο; Να βγει -από τα περιστατικά, τις αφηγήσεις αλλά και από την αντιμετώπιση- ένα όφελος για το μέλλον και για τον υπόλοιπο κόσμο. Όχι να προστίθενται τρανταχτές αποκαλύψεις (που κάποια στιγμή με την επανάληψη παύουν να ενδιαφέρουν), ούτε να γίνουν στα διαδικτυακά και πραγματικά "καφενεία" μας οι δίκες που δεν έγιναν στην πραγματικότητα, με όρους εντυπωσιασμού ή όχλου. 

Να πηγαίνουμε μπροστά - και ήδη έχουμε πάει μπροστά: οι ανοχές πριν μόλις 20 ή 40 χρόνια ήταν αρκετά διαφορετικές για συμπεριφορές, που έκαναν τα θύματά τους να παραλύουν από τον φόβο για την καριέρα, την ανασφάλεια για την κοινωνική τους αποδοχή, την υποτιθέμενη υποχρέωση υποταγής στον αφέντη του σπιτιού (για να μην ξεχνάμε τα ενδοοικογενειακά περιστατικά). Ο κόσμος πάει μπροστά με την καίρια αντίδραση και γενικότερα την καίρια δράση. Λένε ότι "στη βράση κολλάει το σίδερο" και εδώ η βράση/δράση είναι η άμεση αντίδραση τη στιγμή της παρενόχλησης/επίθεσης. Η γυναίκα (γενικώς το θύμα, αλλά συνήθως γυναίκα είναι το θύμα), όταν βάζει τον δράστη στη θέση του -με κράξιμο, με χαστούκι, με φωνή, με αυτοάμυνα, με αναφορά ή καταγγελία, ή με άμεση ή οριστική φυγή- κάνει πολλαπλό καλό. Πρώτα στον εαυτό της (προστασία από το περιστατικό, ενδυνάμωση για το μέλλον) και μετά στην κοινωνία, με την αποθάρρυνση του δράστη και σε αρκετές περιπτώσεις την αποδοκιμασία εκείνου από τον κόσμο - ακόμη κι αν οι συνθήκες δεν μπορέσουν να οδηγήσουν σε ποινική τιμωρία. 

Είναι πάντα τόσο εύκολο; Όχι, και μακάρι τώρα που έγινε τόση συζήτηση να μετουσιωθεί σε πράξη και να γίνονται πιο συχνά έτσι τα πράγματα. Να πηγαίνει νωρίς αυτό που πρέπει στη Δικαιοσύνη (που από μόνη της προχωρά αργά έτσι κι αλλιώς) και να εξετάζεται με τους κανόνες που αποδεχόμαστε όλοι: το καταγγελλόμενο περιστατικό δεν είναι η απόλυτη αλήθεια επειδή "εγώ τον πιστεύω" αυτόν που το καταγγέλλει, ο δε κατηγορούμενος όσο κι αν μας είναι αχώνευτος πρέπει να αποδειχθεί ένοχος αλλιώς δεν παύει να είναι αθώος. Και να βρίσκουν τον δρόμο τους τα πολλά που δεν θα φτάσουν στα δικαστήρια αλλά δεν παύουν να είναι υπαρκτά και να χρειάζονται λύση. 

Στα θέματα κακοποίησης επιτρέψτε μου να έχω μια δική μου ηρωίδα: δεν είναι σελέμπριτι και μάλλον δεν θα τη δούμε ποτέ υποψήφια σε συλλόγους ή στην υψηλή πολιτική. Είναι ένα ελαφρά διαφορετικό πρόσωπο - μια γυναίκα που βρέθηκε παντρεμένη σε ξένο τόπο, υπέφερε ψυχικά και σωματικά και κατάφερε με μεγάλο και πολυετή αγώνα να απαγκιστρωθεί και να πετύχει αυτό που αξίζει στον θύτη της: να τον αναφέρει όλος ο κόσμος με τα χειρότερα λόγια, να μη λείπει ο ίδιος σε κανέναν και να μην αξίζει ούτε καν ένα κερί στον τάφο του, και να έχει εκείνη τον θαυμασμό όλων και την αγάπη πολλών (και κάποιων μακρινών που δεν τη βλέπουμε συχνά). 

Οι πάμπολλες υπαρκτές περιπτώσεις δεν είναι όλες όμοιες μεταξύ τους. Τολμώ να πω όμως ότι όλες θα βοηθηθούν περισσότερο από τη δράση (την εκάστοτε εφικτή και απαραίτητη δράση) και λιγότερο από τα καλά λόγια που μπορεί να μας βγαίνουν και εύκολα. Και όλες μα όλες κινδυνεύουν από τον ευτελισμό της υπερπροβολής / υπερέκθεσης, και από το τσουβάλιασμα. Όπως επίσης και απο την αντίθετη γενίκευση, που μπορεί να εκφραστεί με "τιμωρητικές" αντίστροφες δικαιώσεις όσων αντιδράσουν και πετύχουν να αποδείξουν ότι συκοφαντήθηκαν άδικα. Με λίγα λόγια, ο "καλός αγώνας" μπορεί να πάθει ζημιά από αυτά ακριβώς που αποτελούν (και αλλού) τις παρενέργειες του υπερβολικού "μπλα μπλα". 

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΥΜΑ ΤΟΥ COVID-19

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΥΜΑ ΤΟΥ COVID-19

Αντίο στην ανέμελη ζωή του προ πανδημίας κόσμου

Στις πρώτες εβδομάδες του νέου έτους, ο Κ αποφάσισε να δει γιατρό. Το ιατρείο ήταν κοντά, στο τέλος του δρόμου. Καναδυό φορές είχε σκεφτεί να πεταχτεί καθώς περνούσε, αλλά απέρριψε την ιδέα. Δεν κάνει να μπαίνεις στα ξαφνικά, καθώς δεν ξέρεις ποιος θα καθόταν στην καρέκλα ή ποιος θα ξεφύλλιζε τις σελίδες του Homes and Gardens. Θέλει σκέψη. Ήταν ξεκάθαρο, όμως, ότι έπρεπε να κάνει κάτι. Διότι, παρόλο που η ζωή του ήταν εντελώς άνετη κι επιτυχημένη, είχε αρχίσει να προβληματίζεται.

Κάποτε γύριζε τον κόσμο σαν τον άνεμο, ξένοιαστος σαν πουλί. Πεταγόταν όρθιος τα πρωινά, άνοιγε την κουρτίνα και το παράθυρο, έπαιρνε βαθιές ανάσες στον αέρα του πρωινού. Τώρα πια σηκωνόταν πιο επιφυλακτικά, για να μη μπλεχτεί στο πάπλωμα και στραμπουλήξει τίποτα. Μετακινούσε απαλά την κουρτίνα, γιατί δεν ήξερε αν θα έβρισκε κάποιον να τη φτιάξει σε περίπτωση που φράκαρε. Κι αν άκουγε τον από κάτω να βήχει και πάλι στην κουζίνα του, παρέλειπε το πρωινό αεράκι.

Παλιά, έπαιρνε συχνά το πρωινό του στον δρόμο: τσιμπούσε κάτι που του άρεσε και που το αγόραζε από το χέρι κάποιου που δεν φορούσε γάντι, και μετά περνούσε γρήγορα απέναντι, ξεμπλέκοντας τα ακουστικά του όσο περπατούσε, για να περιμένει το λεωφορείο. Ή, αν ήθελε, άρπαζε ένα φρούτο από τον πάγκο δίπλα στο μετρό. Ή μαοούσε κατευθείαν ένα μήλο αγορασμένο από τον πάγκο -ή ένα bhaji κρεμμυδιού ή στρείδια δίπλα στη θάλασσα- χωρίς δεύτερη σκέψη! Τώρα όμως, όπως θα έλεγε και ο J. Alfred Prufrock, τολμούσε να φάει ροδάκινο; Ή οτιδήποτε άλλο ασυσκεύαστο;

Καθώς μασούσε τα μούσλι που ετοίμασε στο σπίτι, ο Κ ψύχραιμα συζήτησε με τον εαυτό του, όπως έκανε σχεδόν καθημερινά, αν χρειαζόταν να πάει στο γραφείο ή όχι. Δεν μπορούσε να πάει μόνο και μόνο επειδή είχε τη διάθεση. Έπρεπε να δεσμευτεί. Η λέξη "ξαφνικά" ήταν πάντα ύποπτη: έπρεπε να υπάρχει επαρκής λόγος. Η πόλη ήταν κάποτε ο τόπος στον οποίο θα βούταγε καθημερινά σαν κολυμβητής, αντιμετωπίζοντας οτιδήποτε έβρισκε μπροστά του. Τώρα ήταν το μέρος από το οποίο, όταν επέστρεφε, αμέσως και σχολαστικά έπλενε τα χέρια του.

Πόσο απερίσκεπτη φαινόταν αυτή η παλιά ύπαρξη! Πόσο ανεξέλεγκτη, πόσο αμέριμνη! Έβγαινε από το γραφείο όποτε του κάπνιζε. Δοκίμαζε σακάκια για την πλάκα του, ή περνούσε μια ώρα σε βιβλιοπωλείο ξεφυλλίζοντας Ζολά το ένα λεπτό, Πλαθ το επόμενο - γιατί όχι; Τώρα, αν τυχόν ήθελε να ζήσει αυτόν τον πρωτόγονο τρόπο αγορών, αποφάσιζε πρώτα τι ήθελε και πήγαινε κατευθείαν να το πάρει, συνειδητά και απερίσπαστος: σοβαρός πολίτης με τις σκέψεις του τακτοποιημένες.

Ήταν διαρκώς τακτοποιημένες πια. Κάποτε με τους συναδέλφους τα βράδια στην παμπ κατέβαζαν κάθε τρελή ιδέα, να γδυθούν και να βουτήξουν στο ποτάμι ή να ξεκινήσουν καινούργια πυραμίδα Ponzi. Ανοησίες, βέβαια. Ποιος ξέρει τι βράχια ή καροτσάκια σούπερ μάρκετ κρύβονται στον βυθό του ποταμού; Και πού κατέληξαν όλες αυτές οι κομπίνες; Ήταν τόσο κενές όσο τα high-five και τα σκουντήματα στον ώμο που τις συνόδευαν. Κι όσο για τις παραγωγικές συναντήσεις μπροστα από μια οθόνη, που γεννούσαν καινούργια σχέδια - γιατί να το ρισκάρεις; Γιατί να σκοτιστείς για την αναλαμπή της φαεινής ιδέας;

Στις τόσο πρόσφατες μέρες που γύριζε τους δρόμους, κέρδιζε τη ματιά νεαρών γυναικών που ίσως ανταπέδιδαν το χαμόγελό του, έπιαναν την κουβέντα και με λίγη τύχη κατέληγαν μαζί του στο κρεβάτι. Το #MeToo τα είχε μετριάσει αυτά - και τώρα, φαίνονταν απαγορευτικά. Δεν ήθελε πια να πάει στο διαμέρισμά τους, ούτε να τις φέρει στο δικό του. Το φιλί, η αγκαλιά, ακόμη και το χάδι στο γόνατο στα πίσω καθίσματα του σινεμά, δεν ήταν καν να τα σκέφτεσαι. Ακόμη και το γραφείο ήταν γεμάτο ματαιότητα. Το καμάκι στην κουζίνα του γραφείου φαινόταν τόσο ανεύθυνο πια όσο και το να μαζεύεις μίλια πτήσεων με ένα γρήγορο σαββατοκύριακο στη Βενετία, κάτι που μια φορά είχε καταφέρει.

Δυστυχώς, ακόμη ονειρευόταν - με λίμπιντο τόσο ανέμελη όσο ποτέ - να πάρει στην αγκαλιά του την Ντορήν από τη Μηχανογράφηση, να κρύψει το πρόσωπό του στα κόκκινα μακριά μαλλιά της και να κάνει τον γύρο του κόσμου μαζί της. Ήξερε όμως τώρα, κάθε που ξυπνούσε, ότι δεν έπρεπε να ονειρεύεται χωρίς πλήρη εκτίμηση κινδύνων. Και ξαφνικά του μπήκε η ιδέα, τρέμοντας, ότι μπορεί να είναι άρρωστος.

Το online ραντεβού με τον Δρ Μ ήταν σύντομο. Ο ευγενικός γιατρός δεν χρειάστηκε πολύ για να βγάλει τη διάγνωση. Ο αυθορμητισμός του Κ είχε πεθάνει. Κι ο θάνατος αυτός, τον διαβεβαίωσε ο Δρ Μ, ήταν παγκόσμιος.

(Ann Wroe, συντάκτρια νεκρολογιών [!] του Economist. Από το "World in 2021". Μετάφραση δική μου.)

Οι γείτονες και ο οίκος μας

Από τότε που ξεκίνησε η σύγχρονη φάση του "μακεδονικού", δηλαδή από την διακήρυξη ανεξαρτησίας το 1991 της τότε γιουγκοσλαβικής "Μακεδονίας", ακούγεται και διαβάζεται συχνά στην Ελλάδα η άποψη περί "βουλγαρικού" χαρακτήρα του γειτονικού λαού. Χρωματίζεται μάλιστα η άποψη αυτή με πατριωτικούς τόνους, υποτίθεται ως συμφερότερη για την χώρα μας. Ενδιαφέρει, συνεπώς, να εξετάσουμε κατά πόσον ισχύει κάτι τέτοιο. 

Η ιστορική εμφάνιση του "μακεδονικού" τοποθετείται στα τέλη του 19ου αιώνα, πρωτίστως ως σύγκρουση Ελλάδας και Βουλγαρίας για το συγκεκριμένο έδαφος της "παρακμάζουσας" Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η παροιμιώδης ανάμιξη πληθυσμών διαφορετικών γλωσσών και θρησκειών επιδιώχθηκε να μεταφραστεί σε "καθαρές" διαιρέσεις μεταξύ των χριστιανικών κρατών. Μέρος της συζήτησης ήταν η ταυτοποίηση της σλαβικής διαλέκτου που μιλούσε μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Οι Βούλγαροι τόνιζαν τον βουλγαρικό χαρακτήρα της "ντοπιολαλιάς" ενώ οι Έλληνες έβλεπαν "μακεδονική" ιδιαιτερότητα, ακριβώς για να μη "δώσουν" στους ανταγωνιστές τους προβάδισμα στις διεκδικήσεις. 

Ο Μυριβήλης που έγραψε για "μακεντόν ορτοντόξ" -περιγράφοντας τον λαό που δεν ήταν μήτε Έλληνες, μήτες Σέρβοι, μήτε Βούλγαροι- δεν πρέπει να ήταν εκτός του κλίματος προ εκατονταετίας. Σίγουρα και οι σύμμαχοι Σέρβοι είχαν κάθε λόγο να τονίζουν την "σλαβομακεδονική" ιδιαιτερότητα που, υποτίθεται, διαχώριζε τους κατοίκους των νέων τους εδαφών από τους γείτονες Βουλγάρους. Οι Σέρβοι εθνολόγοι πρόβαλαν χωριστά αυτή τη νέα εθνότητα στους χάρτες τους, τον καιρό που οι Βούλγαροι επέμεναν ότι πρόκειται για ομοεθνείς τους. 

Οι ελληνικές απογραφές, σε όμοιο κλίμα στον μεσοπόλεμο, αναφέρονται σε μακεδονοσλαυική γλώσσα, περιορίζοντας την βουλγαρική στους μουσουλμάνους Πομάκους της Θράκης. Είναι προφανές ότι την Ελλάδα την βόλευε να έχει σύνορα με τέσσερις χώρες κι όχι με μια "μεγάλη Βουλγαρία" στον βορρά και σε απόσταση μερικών δεκάδων χιλιομέτρων από τη Θεσσαλονίκη. 

Στον Β' Παγκόσμιο αυτή η μεγάλη Βουλγαρία πρόσκαιρα πραγματοποιήθηκε, καθώς οι γείτονες προσάρτησαν όχι μόνο την ελληνική Ανατολική Μακεδονία και Θράκη (πλην μιας ζώνης στον Έβρο), αλλά και τη νυν Βόρεια Μακεδονία, με εξαίρεση τα εδάφη των αλβανοφώνων στα βορειοδυτικά. Στην κατοχή της Γιουγκοσλαβίας αντιστάθηκαν οι Παρτιζάνοι, που μάλιστα έκαναν σημαία τους την προώθηση της "μακεδονικής" εθνότητας (με κορύφωση την ανακήρυξη κράτους, με διαδοχικές ονομασίες από το 1944 και μετά, εν τέλει ομόσπονδη σοσιαλιστική δημοκρατία). Ωστόσο φαίνεται ότι υπήρχε παράλληλα και ένα φιλοβουλγαρικό "λαϊκό αίσθημα" στην περιοχή του Βαρδάρη, που κατά κάποιον τρόπο αποτυπώνεται στην πρόσφατη δήλωση του Βορειομακεδόνα πρωθυπουργού Ζάεφ περί βουλγαρικής "διοίκησης" και όχι κατοχής ή προσάρτησης. 

Η τόνωση του σλαβομακεδονικού εθνικισμού είχε αναμφισβήτητα τα παρατράγουδά της, όπως την εδραίωση της ιδέας για μια δήθεν αλύτρωτη ευρύτερη Μακεδονία, που συμπεριελάμβανε όχι μόνο τον γιουγκοσλαβικό Βαρδάρη αλλά και το ελληνικό Αιγαίο (ελληνική Μακεδονία) καθώς και το βουλγαρικό Πιρίν (κοιλάδα Στρυμώνα). Σπόνσορας του εθνικισμού αυτού ήταν πλέον η τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία. Η βουλγαρική στάση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η νέα (κομμουνιστική, μεταφασιστική) ηγεσία της χώρας όχι μόνο αποχώρησε ασυζητητί από τα εδάφη που είχε προσαρτήσει, αλλά και -όπως λέγεται- συζητούσε και ενδεχομένως συμφώνησε (Τίτο-Δημητρώφ) διάφορες εδαφικές ανακατατάξεις: (α) την επιστροφή στη Βουλγαρία των δυτικών εδαφών στο Τσάριμπροντ, νυν Ντιμίτροφγκραντ, και (β) την ομοσπονδοποίηση Γιουγκοσλαβίας-Βουλγαρίας, με ένωση της Μακεδονίας Πιρίν με αυτήν του Βαρδάρη. 

Τον ίδιο καιρό οι βουλγαρικές απογραφές εμφανίζουν μια νέα εθνική μειονότητα, τη "μακεδονική", που δείχνει να αριθμεί 150 με 200 χιλιάδες άτομα - πλην όμως "εξαφανίζεται" μετά τη δεκαετία του 1950. Πιθανότατα αυτο συνδέεται με σταδιακή απομάκρυνση Γιουγκοσλαβίας-Βουλγαρίας (μετά και την αποχώρηση της πρώτης απο την σοβιετική συμμαχία). Αξίζει όμως να αναφερθεί ότι αυτό δεν είναι το μοναδικό επεισόδιο της μεταπολεμικής βουλγαρικής ιστορίας όπου αποσιωπώνται εθνοτικές μειονότητες. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, τι έγινε τη δεκαετία του 1980 με τους Τούρκους που αναγκάστηκαν (βλ. περίπτωση Σουλεϊμάνοφ) να αλλάξουν επώνυμα. 

Η Ελλάδα, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και όλες τις συζητήσεις περί "βαλκανικής ομοσπονδίας" που συνόδεψαν το αντάρτικο και τον εμφύλιο, αφού αποτύπωσε για μια τελευταία φορά τη γλωσσική σύνθεση πληθυσμού το 1951, απλά σταμάτησε να μιλά για μειονότητες, πέραν της "θρησκευτικής" τοιαύτης στη Θράκη. Στο αντίβαρο της σκοπιανής προπαγάνδας για υπόδουλους Μακεδόνες που "στενάζουν" κάτω από την Ελλάδα, υπήρχε η ελληνική άρνηση έως και καταπίεση της ιδιαίτερης ταυτότητας μερικών δεκάδων χιλιάδων συμπατριωτών. Η φοβική αυτή αντιμετώπιση, πακέτο με τον ψυχροπολεμικό αντικομμουνισμό, δεν άφηνε περιθώρια για να διαφανούν οι λεπτές αποχρώσεις: οι κραυγές για "Εαμοβούλγαρους" κάλυπταν την ιστορική αντιβουλγαρική στάση πολλών Σλαβοφώνων, ενώ ακόμη και σήμερα πολλοί Έλληνες αγνοούν την ιστορία του "καπετάν Κώτα" - του Μακεδόνα Κότε Χρίστοφ που συνέβαλε στον ελληνικό Μακεδονικό Αγώνα και λέγεται ότι την ώρα του φόνου του φώναξε "ζήτω η Ελλάδα" στη γλώσσα του και όχι στη δική μας, που δεν γνώριζε. 

Το γεγονός παραμένει ότι το γιουγκοσλαβικό κράτος κράτησε μάλλον χαμηλά το θέμα των μειονοτήτων, παρόλο που η "μακεδονική" ήταν μία από τις επίσημες γλώσσες της ομοσπονδίας έως το 1991. Το νέο κράτος των Σκοπίων, παρόλο που αντικειμενικά δεν εξέφρασε διεκδικήσεις, ακολούθησε μια δραστήρια πολιτική με συστατικά την υιοθέτηση μιας "διαχρονικής" ταυτότητας (βλ. ήλιο Βεργίνας, που τόνιζε την υποτιθέμενη σύνδεση αρχαίων Μακεδόνων και σημερινών Σλάβων) και την προβολή των "Μακεδόνων" ως αδύναμου, μικρού έθνους απέναντι στο οποίο "λεονταρίζει" η καλομαθημένη Ελλάδα. Η ελληνική στάση, μετά από το εμπάργκο και την ενδιάμεση συμφωνία, διατηρήθηκε σε ένα modus operandi ανοχής και αναμονής, μέχρι τη συμφωνία των Πρεσπών - η οποία έλυσε το θέμα ονόματος χώρας κάπου στη μέση, αφήνοντας όμως τους χαρακτηρισμούς "Μακεδόνας" και "μακεδονική" για την εθνότητα και την προέλευση/γλώσσα, χωρίς το γεωγραφικό πρόθεμα. Ενδιαφέρον είναι επίσης το ότι οι Πρέσπες επικεντρώθηκαν στις διακρατικές σχέσεις, αφήνοντας ανέγγιχτα τα θέματα των όποιων μειονοτήτων. 

Σε αντίθεση με την προβεβλημένη και διεθνώς (και κυρίως εις βάρος της Ελλάδας) διαφωνία "για το όνομα", οι άλλοι τρεις γείτονες της Βόρειας Μακεδονίας έχουν μάλλον σοβαρότερα θέματα μαζί της. Η Αλβανία, μετά και από ένοπλα επεισόδια (το 2001) με συμμετοχή της αλβανικής μειονότητας της τότε "πΓΔΜ", επανειλημμένα πιεσε και πετυχαίνει την θεσμοθετημένη συμμετοχή του αλβανικού στοιχείου στο βορειομακεδονικό κράτος. Η Σερβία -παρόλο που πάντα, όπως και οι άλλες πρώην γιουγκοσλαβικές δημοκρατίες, αναγνώριζε τους πρώην συμπολίτες ως "Μακεδόνες"- διατηρεί ζωντανά τα θέματα της εκκλησιαστικής διοίκησης, μη αναγνωρίζοντας την "μακεδονική ορθόδοξη Εκκλησία" παρόλο που αυτή υπάρχει από το 1967 και πλέον εκφράζει τους περισσότερους ορθόδοξους πιστούς της χώρας των Σκοπίων. Η Βουλγαρία, πάλι, είναι ξεχωριστό κεφάλαιο.

Οι πιο δύσκολες σχέσεις, συχνά, είναι αυτές ανάμεσα σε αυτούς που μένουν κι αυτούς που φεύγουν. Οι Βούλγαροι (με εξαίρεση το ιντερλούδιο των συνεννοήσεων Τίτο-Δημητρώφ) θεωρούν τους Σλαβομακεδόνες "σάρκα από τη σάρκα τους" και σήμερα αντιδρούν στην αναγνώριση από μέρους τους μιας χωριστής γλώσσας και εθνότητας. Λάδι στη φωτιά στο συγκεκριμένο θέμα ρίχνει και η διαδεδομένη τάση πολλών Σλαβομακεδόνων (με επιφανέστερο ίσως τον πρώην πρωθυπουργό Λιούπτσο Γκεοργκίεφσκι) να αναζητούν "βουλγαρικές ρίζες", να παίρνουν την υπηκοότητα των γειτόνων - μελών της ΕΕ και να βγάζουν το αντίστοιχο διαβατήριο. Το εθνικιστικό κόμμα ΒΜΡΟ, που βρίσκεται στην αντιπολίτευση, αντιδρά σε κάθε τέτοια παραχώρηση, παρόλο που το όνομά του προέρχεται από την ομώνυμη φιλοβουλγαρική οργάνωση του ύστερου 19ου αιώνα - αντανακλώντας (όπως και η όλη εν εξελίξει διαμάχη για τους κοινούς εθνικούς ήρωες όπως ο Ντέλτσεφ) την αντικειμενικά βαθιά "διαπλοκή" ανάμεσα σε ένα έθνος γνωστό επί χιλιετία και πλέον και σε ένα άλλο, σχετικά πρόσφατο. Όπως και στη συμφωνία Ελλάδας-Βόρειας Μακεδονίας (ΝΑΤΟ), η εισδοχή της δεύτερης σε διεθνείς οργανισμούς είναι το "γήπεδο" (ΕΕ, στη συζήτηση με τη Βουλγαρία) στο οποίο εμφανίζονται και χρησιμοποιούνται τα "ιστορικού" χαρακτήρα επιχειρήματα - δυσχεραίνοντας εν τέλει την απαραίτητη πορεία προς τα εμπρός μέσα από μια μάλλον υπερβολική (κατά τη γνώμη μου) έμφαση σε "διδάγματα της ιστορίας". 

Φυλάγοντας τα ρούχα μας για να έχουμε "τα μισά", κι από τη θέση σχετικής άνεσης της συγκριτικά καλύτερης κατάστασης (οικονομικής, αμυντικής, διεθνούς) της Ελλάδας σε σχέση με τους βαλκάνιους γείτονες, δεν βλέπω να έχουμε κανέναν λόγο να αβαντάρουμε κανενός τον εθνικισμό (επιπλέον της οφειλόμενης προσπάθειας να τιθασεύουμε τον όποιον δικό μας). Προσωπικά νιώθω εντελώς ουδέτερος απέναντι στη διαφωνία Βουλγαρίας και Βόρειας Μακεδονίας. Προτιμώ να κοιτάζω τα του οίκου μας και να νοιάζομαι πρωτίστως για την απαραίτητη τιμή και φροντίδα που οφείλουμε στους Σλαβόφωνους συμπατριώτες μας: Αναγνώριση της ιδιαιτερότητάς τους ως κομμάτι της πατρίδας, του έθνους και της ιστορίας μας. Επίσημη καταγραφή των διαλέκτων που μιλιούνται στην ελληνική Μακεδονία και Θράκη, σε όλο το φάσμα από Φλώρινα-Καστοριά (και τυχόν Σλαβόφωνους καταγόμενους από περιοχές εκτός των συνόρων μας) έως τους θρακιώτες Πομάκους - με επαγγελματισμό και επιστημονικότητα, ώστε να μην αποκρύπτονται οι ομοιότητες με τις όμορες διαλέκτους των γειτόνων, αλλά και με αποστασιοποίηση από οποιαδήποτε πολιτική εκμετάλλευση. Προβολή των παραδόσεων, συμπεριλαμβανομένων των σημείων επαφής τους με τη μη σλαβόφωνη πλειοψηφία. Και αυτοπεποίθηση, όπως αρμόζει σε μια χώρα προηγμένη - με τα "θεματάκια" της αλλά και με τον ρόλο της ως σημείο αναφοράς και σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή, συν την ικανότητά της να παίξει τον ρόλο honest broker (έντιμου διαμεσολαβητή) αν και όπου χρειαστεί. Κι από κει και πέρα, τα politics, τα βέτο και τα γεωπολιτικά συμφέροντα είναι μια μεγάλη ιστορία, που αενάως επαναλαμβάνεται (αν θυμηθούμε τις κατά καιρούς "ανυπέρβλητες" ενστάσεις, όπως το παρολίγο μπλοκάρισμα Ισπανίας και Πορτογαλίας από μέρους μας πριν την ένταξή τους το 1986, που αποφεύχθηκε όταν συμφωνήθηκαν τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα).

"Παίγνια" επί χάρτου

Οι χάρτες είναι ένα εξαιρετικό εποπτικό μέσο όταν μιλάμε για χώρο. Αν μια εικόνα δίνει το νόημα χιλίων λέξεων, ο χάρτης μπορεί πιθανότατα να δώσει πολλαπλάσιο. Θέλει βεβαίως δουλειά για να παραχθεί και να είναι σωστός. Για πάρα πολλούς αυτή η δουλειά είναι επαγγελματικό αντικείμενο και αμείβεται ανάλογα, ενίοτε προβάλλεται κιόλας ή μνημονεύεται ο δημιουργός της. 

Ο χώρος είναι βασική παράμετρος σε θέματα απεικόνισης σχέσεων γειτονικών κρατών. Για τα ελληνοτουρκικά, που είναι και το πιο γνώριμο σε εμάς τέτοιο ζήτημα, η ιστοσελίδα του ΥπΕξ έχει μια ενδιαφέρουσα λεκτική περιγραφή, λείπουν όμως οι χάρτες που θα βοηθούσαν τον ενδιαφερόμενο (υποστηρικτή, αντίπαλο, ή τρίτο παρατηρητή που καλείται να πειστεί) να δει τη χωρική διάσταση. 

Η προσπάθεια της εφημερίδας Καθημερινή να καλύψει αυτό το κενό (σε έντυπη βέβαια έκδοση, ανοικονόμητου μεγέθους) θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ενδιαφέρουσα και επίκαιρη ιδέα. Φυσικά χρησιμότερη θα ήταν μια ηλεκτρονική έκδοση, που μάλιστα θα μπορούσε να επικαιροποιείται, καθώς διανύουμε περίοδο εξελίξεων. Το έντυπο του 2020 περιλαμβάνει μεν τη συμφωνία με την Ιταλία, όχι όμως αυτή με την Αίγυπτο. Το αποτέλεσμα είναι, το ανατολικό μέρος της νότιας οριογραμμής (Ελλάδα-Αίγυπτος) να εμφανίζεται στη μέση γραμμή και όχι εκεί που πραγματικά συμφωνήθηκε, που είναι βορειότερα δηλαδή ελαφρώς σε βάρος της Ελλάδας - καθώς οι Αιγύπτιοι τράβηξαν μια ευθεία "γραμμή βάσης" για όλες τις δυτικά του Νείλου ακτές τους, μεταχειριζόμενοι την πολύ αμβλεία καμπύλη ακτογραμμή σαν να ήταν κόλπος (που δεν είναι). 

Ακόμη κι αν δεχτούμε όμως το τεύχος σαν αυτό που είναι -την αποτύπωση μιας μη επακριβώς προσδιορισμένης κατάστασης κάπου στα μέσα του 2020- δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει κάποιες ατέλειες που δυστυχώς αδυνατίζουν την έκδοση. Διότι θα ήθελα να πιστεύω ότι δεν απευθύνεται στον βιαστικό και αδιάφορο αναγνώστη αλλά σε αυτόν που θα τα ψάξει για να έχει την καλύτερη δυνατή ενημέρωση.

Ορμούζ: Εδώ έχουμε ένα κλασικό χαζό λάθος. Το χρωματικό υπόμνημα μπήκε ανάποδα κι έτσι η ανοιχτόχρωμη σκίαση αναφέρεται στα 12 μίλια (κι όχι στα 3), και το αντίστροφο για τη σκουρόχρωμη. Ωστόσο είναι πολύ χρήσιμο το επιχείρημα που αναπτύσσεται: Αφού η ναυτιλία πάει όπου θέλει (χωρίς να λογαριάζει διεθνή ύδατα, με αβλαβείς διελεύσεις), ποιος ο λόγος να υπάρχει ανοιχτός διεθνής διάδρομος;

Προσάρτηση νησιών: Αυτός ο χάρτης έχει δύο ελλείψεις. Η μία είναι ότι παραλείπει τα νησιά του Αργοσαρωνικού, που ήταν εξίσου ελληνικά με Εύβοια-Κυκλάδες-Σποράδες από την εποχή της ανεξαρτησίας. Η δεύτερη έχει να κάνει με τις χρονολογίες "προσάρτησης", για τις οποίες σε διάφορες πηγές δίνονται διαφορετικές τιμές. Εδώ δεν είναι προφανές αν ως προσάρτηση θεωρείται η υπογραφή της σχετικής συνθήκης ή άλλο ορόσημο πρακτικής έναρξης της κυριαρχίας. Για παράδειγμα, το πρωτόκολλο του Λονδίνου (πρώτο ανεξάρτητο και αναγνωρισμένο ελληνικό κράτος) ήταν το 1830 αλλά ο χάρτης αναφέρει το 1831. Κι όσον αφορά το ΒΑ Αιγαίο δίνονται οι χρονολογίες 1912-13 και 1923, από τις οποίες πιθανότατα θα έπρεπε να αναφέρεται μόνο το 1923 - χρονιά της συνθήκης Λωζάννης - κι όχι η διετία των στρατιωτικών επιχειρήσεων που τα έθεσε υπό ελληνικό έλεγχο. 

Πεδία βολής: Το εικονιζόμενο τουρκικό πεδίο βολής στο νότιο αναφέρεται ότι είναι περίκλειστο από ελληνικά χωρικά ύδατα. Όμως, με τα ισχύοντα χωρικά ύδατα των 6 μιλίων, φαίνεται ότι η πρόσβαση από τις τουρκικές ακτές μπορεί να γίνει χωρίς χρήση ελληνικών χωρικών υδάτων, παρακάμπτοντας την Ικαρία.

Κύπρος: Ένα χαζό λάθος αναφέρει τις τουρκοκυπριακές διεκδικήσεις ως "νοτίως της Κύπρου" ενώ για την ακρίβεια (σύμφωνα με τον χρωματικό κώδικα) αφορούν περιοχές της κυπριακής υφαλοκρηπίδας ολόγυρα από το νησί. Επιπλέον, σε σειρά χαρτών που δείχνουν την κυπριακή ΑΟΖ, αναφέροντας ότι το νότιο όριό της με την Αίγυπτο έχει χαραχθεί με βάση τη "μέση γραμμή", το εικονιζόμενο σύνορο είναι εμφανώς κοντύτερα στην Αίγυπτο. 

Ελληνικές νησίδες: Η προσπάθεια απεικόνισης των 18 ελληνικών μικρών νησιών που αμφισβητεί η Τουρκία στέφεται από αποτυχία. Στον κύκλο της νήσου των Αρκιών κλείνονται (χωρίς να αναφέρονται) και οι Λειψοί. Η νησίδα Πλάτη κοντά στην Κω έχει κυκλωθεί μαζί με την Ψέριμο (που επίσης δεν αναφέρεται). Τέλος, η (μη αμφισβητούμενη) Λέρος αναγράφεται δύο φορές, τη μία δίπλα στο νησί που στην πραγματικότητα είναι η Πάτμος. 

Τουρκική "γαλάζια πατρίδα": Παρόλο που η "γαλάζια πατρίδα" ενσωματώνει το σύνολο των γνωστών διεκδικήσεων υφαλοκρηπίδας της Τουρκίας, η απεικόνισή της σε δύο χάρτες του τεύχους δεν είναι πλήρως ταυτισμένη. Μια αβλεψία δείχνει στον ένα χάρτη η τουρκική υφαλοκρηπίδα να επεκτείνεται και στα όρια της βουλγαρικής!

Μεταναστευτικές ροές: Ο χάρτης δείχνει ανάποδα τις Σλοβενία και Κροατία, ενώ γράφει ανορθόγραφα τη Λιβύη. 

Πληθυσμός νησιών: Τα τουρκικά νησιά εμφανίζονται εκ παραδρομής να έχουν πληθυσμό μόνο ενός ατόμου το 2001.

Και η συνθήκη των Σεβρών! Στο πιο αινιγματικό, ίσως, τμήμα του εκτενούς κειμένου, αναφέρεται "χάριν παιγνίου" το θεωρητικό ενδεχόμενο, να θεωρούσε η Ελλάδα γκρίζες ζώνες οποιαδήποτε νησιά της Τουρκίας βρίσκονται πέραν των τριών ναυτικών μιλίων από την ακτή και δεν αναφέρονται ρητώς σε εν ισχύι συνθήκες - επιχείρημα που έχει χρησιμοποιηθεί συστηματικά από την άλλη πλευρά (βλ. τα 18 νησιά αλλά και τα Ίμια όπου "χάθηκε" το ιταλοτουρκικό παράρτημα που τα αναφέρει ρητά). Όλα καλά ώς εδώ, μόνο που ο συντάκτης του κειμένου (καθηγητής Συρίγος) αναφέρει στο συγκεκριμένο σημείο τη Συνθήκη των Σεβρών, που ακυρώθηκε πριν καν εφαρμοστεί, ως επιχείρημα για τη δυνητική συμπερίληψη των νησιών της Προποντίδας (μεταξύ αυτών και των Πριγκιπονήσων της Κωνσταντινούπολης) σε έναν υποτιθέμενο ελληνοτουρκικό διάλογο. Ωστόσο, αυτή η αναφορά είναι τραβηγμένη από τα μαλλιά και το συγκεκριμένο "παίγνιο" δεν στέκεται ούτε καν σε καφενείο, πολλώ δε μάλλον σε παρουσίαση ακαδημαϊκού γνώστη (άραγε πρόκειται για αμάσητη συνεισφορά "ζηλωτή" φοιτητή;). Η Προποντίδα δεν αποτελεί θάλασσα διεπαφής Ελλάδας - Τουρκίας (όλες οι ακτές της είναι τουρκικές) και συνεπώς ένας -έστω υποθετικός- ελληνοτουρκικός διάλογος δεν μπορεί να την περιλαμβάνει, με τον ίδιο τρόπο που δεν μπορεί να περιλαμβάνει τον Εύξεινο Πόντο ή το Ιόνιο Πέλαγος. 

Ο ξάδερφος με το Άουντι

Στο Χωριό -ένα ήταν το Χωριό- δεν πήγαινα κάθε χρόνο. Οι γονείς μου συστηματικά με έστελναν στους νησιώτες θείους. Με πάρκαραν για την ακρίβεια, σχεδόν επί τρίμηνο κάθε καλοκαίρι. Το παραποτάμιο γορτυνιακό χωριό με έβλεπε πιο αραιά, σε τριήμερες συνήθως επισκέψεις. 

Μια από τις παλιότερες τέτοιες εξορμήσεις είχε γίνει λίγο πριν κλείσω τα δέκα. Ο αρραβωνιασμένος φιλόλογος θείος μου με είχε πάρει μαζί, με την Ρουμελιώτισσα μνηστή και τον ξάδερφο με το Άουντι. Σε αντίθεση με τα στερεότυπα που μπορεί να σκεφτεί κανείς για έναν ενθουσιώδη επαρχιώτη οδηγό, ή για το επώνυμό του (Μάγκας), ο κύριος Γιάννης με είχε εντυπωσιάσει ως μια ευγενική μορφή - και για μερικούς ακόμη λόγους.

Τριανταπεντάρης ή κάπου εκεί, μού θύμιζε κάπως τον νιουσκάστερ Κώστα Γαλανόπουλο - γένια, ίσως λίγη φαλάκρα (δεν το θυμάμαι καλά αυτό) και πρωτίστως η ηρεμία που απέπνεε. Φυσικά, στην αρχή βρήκα απολύτως ψαρωτική την παρουσία του. Έπαιζε ρόλο και το μεγαλειώδες αμάξι. Κατοστάρι, όχι ογδοντάρι ούτε βεβαίως πενηντάρι. 

Ο κύριος Γιάννης έσπασε γρήγορα τον πάγο. Μου πρότεινε μάλιστα να γίνουμε μπατζανάκηδες, όταν του είπα ότι η συμμαθήτρια που μου άρεσε είχε μια μεγάλη αδελφή. Ήταν επίσης σοβαρός, συγκροτημένος και με πολύπλευρες γνώσεις. Το συνολικό IQ των ενηλίκων στην ταξιδιωτική αυτή παρέα είχε χτυπήσει ταβάνι. 

Χάρη στην οδήγηση του φιλοξενούμενου της οικογένειας, είχα δει για πρώτη φορά μέρη όπως την αρχαία Ολυμπία και το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του Λάδωνα - μερικά μόνο από τα σημαντικά μέρη που βρίσκονται σε σχετικά μικρή ακτίνα από τον πατρογονικό τόπο. Για κάποιο λόγο επίσης θυμάμαι κι ένα μέρος με το όνομα Επιτάλιο (με την εσφαλμένη ανάμνηση ότι από εκεί περνούσε "κάτι σαν αυτοκινητόδρομος") καθώς και την εντυπωσιακή γέφυρα του Κράθη, στην οποία σταθήκαμε (με στάση στη ΛΕΑ, άραγε;) για να θαυμάσουμε την κοιλάδα. 

Ήξερε πολλά ο κύριος Γιάννης - καμιά φορά, πριν ακόμη συμβούν. Όπως για τη διαδρομή προς την Ολυμπία, για την οποία προειδοποίησε ότι η οδήγησή του είναι αυτή που είναι, και οι στροφές (μέσα από το κάθε άλλο παρά Οσμανικά* ευθύγραμμο οδικό τμήμα του χωριού "Λούβρο") μπορεί να ενοχλήσουν στο στομάχι. Το είπε ήδη από το πρόγευμα ο άνθρωπος - άλλο που εγώ επέμεινα να βάλω βούτυρο στις φρυγανιές, ίσως και να ήπια γάλα.

Μετά από τους γάμους και ίσως κι άλλα οικογενειακά γεγονότα, έχασα την επαφή. Τον ξαναείδα πολλά χρόνια αργότερα, ίσως να είχε περάσει ένα τέταρτο του αιώνα. Ήταν σε ένα οικογενειακό τραπέζι στις Κουκουβάουνες και τον χαιρέτησα - μάλλον σύντομα και αμήχανα. Δεν μου έριχνε πια ύψος και πλέον, έχοντας την ηλικία που περίπου είχε αυτός τότε, τον ένιωθα πια λίγο πιο κοντά στα μέτρα μου. Λιγότερο ψαρωτικός - χαμογελαστός, για την ακρίβεια.

Δεν ξανάκουσα γι' αυτόν μέχρι αυτή τη βδομάδα. Έμαθα ότι πέθανε, από ανίατη ασθένεια και (μάλλον) πριν φτάσει το σημερινό ελληνικό "προσδόκιμο ζωής". Έχω την αίσθηση ότι, παρά το σύντομό του πέρασμα από τις παραστάσεις μου, μού άφησε κάτι: την αγάπη για τις οδικές εκδρομές. Αν και όχι απαραίτητα για τα Audi.

*Από τον Οσμάν (Hausmann), που έχει συνδέσει το όνομά του με το άνοιγμα μεγάλων ευθύγραμμων λεωφόρων στο Παρίσι

Αντιρριώτικοι μονόκεροι

Στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια έγινα δύο φορές μάρτυρας του μεγάλου κινδύνου στον οποίο μπορούν να σε βάλουν τα θαλάσσια ρεύματα. Στο στενό Σάμου-Μυκάλης είδα μια βάρκα -με δικό μου άνθρωπο μέσα- να παρασύρεται, μέχρι που την πρόλαβαν με κολυμβητικό σπριντ κάποιοι μεγάλοι της παρέας. Λίγα χρόνια αργότερα, σε μια βόλτα με ταχύπλοο, σώσαμε έναν Ιταλό που αποκοιμήθηκε στο στρώμα, σε παραλία βάθους μισού μέτρου, και ξύπνησε στα ανοιχτά χωρίς να ξέρει κολύμπι.

Αυτά τα περιστατικά θυμήθηκα προχθές με το κοριτσάκι που βρέθηκε στα ανοιχτά του Αντιρρίου πάνω σε ένα πανέμορφο "σωσίβιο" με μορφή μονόκερω. Η μικρή, τρίχρονη ή τετράχρονη όπως γράφτηκε, φάνηκε εξαιρετικά ψύχραιμη και παρέμεινε πάνω στο φουσκωτό παιχνίδι, μέχρι που την διέσωσε το πλήρωμα τοπικού φέρρυ, με εξαιρετικά προσεκτικούς χειρισμούς ενός άξιου καπετάνιου. 

Το βίντεο που δημοσίευσε το dete.gr είναι αρκετά κατατοπιστικό όσον αφορά μεγάλο μέρος των γεγονότων και των συνθηκών. Το παιδί είχε φτάσει αρκετές εκατοντάδες μέτρα από την δυτική ακτή του Αντιρρίου. Στο συγκεκριμένο στενό με τα συχνά 8 και καμιά φορά 12 μποφόρ, ήταν ευτύχημα που ο άνεμος εκείνη τη μέρα ήταν μάλλον ασθενής. Ο σταθμός του Ρίου στο meteo.gr επιβεβαιώνει ότι η μέγιστη ταχύτητα δεν ήταν ούτε 34 χλμ/ώρα, κάποια στιγμή το απόγευμα ως συνήθως, με μέση τιμή τα 7 και κάτι - ούτε ένα μποφόρ. Τα όποια κύματα μάλιστα φαίνεται να έρχονται από τον νότο, και αν ήταν αυτά τα καθοριστικά τότε θα έσπρωχναν το παιδί προς τα έξω κι όχι προς τα βαθιά.

Ωστόσο, για όσα δεν φαίνονται στο βίντεο, οι εκδοχές για το τι συνέβη ποικίλουν. Γράφτηκε λοιπόν σε διαφορετικά μέσα ότι το παιδί έπαιζε στο νερό είτε με τη μητέρα του, είτε με τον πατέρα του, είτε και με τους δύο γονείς. Και ναι μεν, με τον ανύπαρκτο άνεμο που ανέφερα, η δικαιολογία ότι "ο άνεμος πήρε το παιδί από το χέρι" (μαρτυρία "αυτόπτη", που μάλιστα αναδημοσιεύτηκε στην "σοβαρή" εφημερίδα Πελοπόννησος της Πάτρας) δείχνει αστεία ή τραγική, παρόλα αυτά το θαλάσσιο ρεύμα δίνει μια πολύ εύλογη εξήγηση. Πολλώ δε μάλλον όταν, μόλις λίγες μέρες νωρίτερα, ενήλικας βρέθηκε κάπου ανάμεσα στους πυλώνες της Γέφυρας για τον ίδιο λόγο. 

Η συζήτηση λοιπόν αναπόφευκτα πηγαίνει στους γονείς/κηδεμόνες της μικρής. Εκεί, προσπερνώντας την ευκολία με την οποία ζητάνε "κρεμάλες" άνθρωποι που μάλλον δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι καταργήθηκε η θανατική ποινή, μπαίνουμε στα πιο δύσκολα θέματα, που αφορούν όλους μας - είτε έχουμε οι ίδιοι παιδιά, είτε ακόμη κι αν δεν έχουμε τύχει κάποτε να "προσέχουμε" κάποια για λογαριασμό άλλων. (Αλήθεια, αυτό το "δεν έχεις παιδιά, άρα μη μιλάς" ποτέ δεν το κατάλαβα, πέραν της κακίας που βγάζει. Γενικά αυτό το "μη μιλάς" το έχουν ορισμένοι πολύ πρόχειρο.)

Η τελειότητα, στον γονικό ρόλο ή σε οτιδήποτε, είναι ανέφικτη, κι όποιος το πιστεύει κινδυνεύει να τρελαθεί. Μικρότερα ή μεγαλύτερα περιστατικά έχουμε όλοι να διηγηθούμε, αν είμαστε ειλικρινείς. Από κει και πέρα, δεν μπορεί κανείς να μην προβληματιστεί από το συμβάν και συγκεκριμένα από τα εξής:

• Ακόμη κι αν δεν ξέρεις ότι η παραλία έχει ρεύματα [αλήθεια, υπάρχει κάποια πινακίδα που να προειδοποιεί τον περιστασιακό επισκέπτη;], ένα παιδί 3-4 ετών (που προφανώς δεν ξέρει να κολυμπάει μόνο του), ποιος πρέπει να σου πει ότι δεν το αφήνεις χωρίς επιτήρηση και χωρίς ετοιμότητα να επέμβεις μέσα σε 15 το πολύ δευτερόλεπτα (και πολλά ίσως λέω); Ο ρόλος του γονέα ή του έχοντος την εποπτεία είναι να είναι κομάντο, τίποτα λιγότερο, και η σχετική ευθύνη υπερβαίνει οτιδήποτε άλλο. 
• Εντυπωσιάζει το ότι το λιμενικό, που έχει σταθμό στο Αντίρριο, δεν διαθέτει ένα μικρό φουσκωτό ή πλαστικό βαρκάκι (δεν μιλάμε καν για περιπολικό σκάφος) ώστε να περιπολεί και να έχει τη δυνατότητα επέμβασης σε τέτοια περιστατικά. Ευτυχώς ο καιρός ήταν καλός και ο καπετάνιος επιδέξιος (και όλο το πλήρωμα προσεκτικό), αλλιώς το φέρρυ-παντόφλα δεν είναι ό,τι πιο σίγουρο για μια τέτοια διάσωση. 
• Συμφωνώντας απόλυτα στο βιβλικό "ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω", πρέπει να επισημάνει κανείς ότι το καθήκον της Αρχής που επεμβαίνει σε ένα τέτοιο συμβάν είναι, αφού ολοκληρωθεί η διάσωση, να συντάξει τη σχετική αναφορά συμβάντος και να διαπιστώσει αν συντρέχουν παραβάσεις του ποινικού κώδικα. Στο περιστατικό που είδε πολύς κόσμος ζωντανά στην παραλία και ακόμη περισσότερος στο βίντεο (και δεν συνέβη κάπου στην έρημο της Νεβάδας, όπου ο μοναχικός πατρόλμαν έχει τη δυνατότητα να το παραγράψει ως μη γενόμενο), το λιμενικό κανονικά θα πρέπει να εξετάσει στην προανάκριση αν εδώ έχουμε έκθεση ατόμου, και δη ανηλίκου, σε κίνδυνο. Και, όπως σε παρόμοιες περιπτώσεις η εισαγγελία δεν αφήνει να πέσει κάτω ούτε αυτό που πολλοί σπεύδουν να χαρακτηρίσουν ως "κακιά ώρα", έτσι (και γιατί όχι και αυτεπάγγελτα) θα είναι δίκαιο να περάσει τους γονείς από τη βάσανο της δικαιοσύνης. Δεν μιλάμε για αυτόφωρο, αρκεί μια τακτική δικάσιμος στην οποία με τη βοήθεια ενός επαρκούς δικηγόρου και με ικανά επιχειρήματα θα προσπαθήσουν να πείσουν την έδρα ότι δεν αξίζει να τιμωρηθούν από το δικαστικό μας σύστημα. Οι διαδικασίες αυτές έχουν και τον παιδευτικό τους χαρακτήρα, ακόμη και αν δεν καταλήξουν σε ποινή. 

Δάρδανος, Θάλεια, Κοπέρνικος και Λήλας

Το κύμα κακοκαιρίας "Θάλεια" άφησε πίσω του 8 βεβαιωμένους νεκρούς και πολλές ζημιές στην κεντρική Εύβοια. Στην περιοχή είχε σημειωθεί πυρκαγιά το 2018. Προς το παρόν δεν έχει ανακοινωθεί αίτημα χαρτογράφησης της φετινής καταστροφής προς την υπηρεσία "Κοπέρνικος" της ΕΕ. Όταν θα είναι διαθέσιμα τα δεδομένα, σε συνδυασμό με αυτά της φωτιάς, θα μπορεί να φανεί τυχόν συσχέτιση - καθώς δεν είναι λίγοι αυτοί που θεωρούν ότι η κατάσταση του δάσους επηρεάζει τον κίνδυνο πλημμύρας. 

Για τους ανθρώπους που χάθηκαν όπως και τις 100 περίπου διασώσεις, δεν γνωρίζω αρκετά. Δεν μπορούμε όμως να εξισώνουμε. Η απώλεια είναι λυπηρή, μη αναστρέψιμη και το πρώτο που πρέπει να απασχολεί όσους κοιτούν μπροστά είναι το πώς θα μειωθεί ή θα εξαλειφθεί η πιθανότητα να ξανασυμβεί στο μέλλον. 

Μέρος της προετοιμασίας είναι τα διδάγματα από το τι (δεν) έγινε σωστά. Επιλέγω ορισμένες παραμέτρους:

Πρόγνωση. Η ΕΜΥ εδώ και πολλά χρόνια πέρα από τις καθημερινές προγνώσεις εκδίδει και έκτακτα δελτία. Αυτό δεν το κάνει για ψύλλου πήδημα. Τα τελευταία χρόνια, που οι κακοκαιρίες α-λα Αμερική αποκτούν και όνομα (εδώ: Θάλεια), τα έκτακτα δελτία συχνά ταυτίζονται με τέτοια συγκεκριμένα κύματα. Η ΕΜΥ είχε εκδώσει δελτίο (από τις 4/8) για την κακοκαιρία και μάλιστα το επικαιροποίησε (στις 6/8). Στο δελτίο αναφερόταν ανά ημέρα διαφορετική ομάδα περιοχών, στις οποίες αναμένονταν οι εντονότερες βροχοπτώσεις. Η Εύβοια ήταν ανάμεσα σε αυτές τις περιοχές, για το κρίσιμο διάστημα Σαββάτου-Κυριακής (8 και 9/8). Αυτή η πρόγνωση θα έπρεπε να είναι αρκετή για να θέσει σε συναγερμό τον μηχανισμό πολιτικής προστασίας - τον επιχειρησιακό, συμπεριλαμβανομένης της ενημέρωσης όσων βρίσκονται σε περιοχές που κινδυνεύουν. Δεν γνωρίζω κανένα ποσοτικοποιημένο κριτήριο για αυτές τις περιπτώσεις, άλλωστε σπάνια οι προγνώσεις δίνουν με ακρίβεια χιλιοστά βροχόπτωσης, ούτε εντοπίζουν ακριβή σημεία με τη μεγαλύτερη ένταση. Μόνο και μόνο με τη γνώση ότι η Θάλεια θα χτυπήσει την Εύβοια, το νησί έπρεπε να είναι στο "πόδι". Ήταν;

Ειδοποίηση. Έγινε αρκετή συζήτηση, με εμπλοκή μάλιστα και ακαδημαϊκών, για τη (μη) ενημέρωση του κοινού. Στο Μάτι το 2018 κρίθηκε από πολλούς ως μεγάλη παράλειψη, η μη αποστολή προειδοποιητικών μηνυμάτων στα κινητά. Η τεχνολογική δυνατότητα υπήρχε, με στοχευμένη αποστολή μηνύματος σε όσα κινητά βρίσκονται σε συγκεκριμένες τοποθεσίες (ώστε να μη λάβει, π.χ., ο κάτοικος Πάτρας μήνυμα για τη φωτιά σε εξέλιξη στην Ανατολική Αττική). Αναπτύχθηκε στο μεταξύ το "reverse 112" -το αντίστροφο, δηλαδή, του ήδη υπαρκτού αριθμού 112 που καλούν οι πολίτες- ώστε να γίνεται κεντρικά η ειδοποίηση. Πλέον αυτό είναι διαθέσιμο, πλην, δεν χρησιμοποιήθηκε: ούτε στην εκτεταμένη φωτιά της Κορινθίας (όπου ο κόσμος ειδοποιήθηκε να απομακρυνθεί με καμπάνες εκκλησιών και σειρήνες περιπολικών), ούτε στις πλημμύρες της Εύβοιας. Ακούστηκαν διάφορα επιχειρήματα:

(α) "Δεν χρησιμοποιείς το αντίστροφο 112 χωρίς σοβαρό λόγο". Ωστόσο, μια φωτιά που αναγκάζει σε απομάκρυνση πληθυσμού από κεφαλοχώρια όπως τα Αθίκια Κορινθίας, είναι σοβαρός λόγος. Επίσης, μια κακοκαιρία με όνομα και με έκτακτα δελτία, είναι επίσης σοβαρός λόγος. Μιλάμε ίσως για 10-20 φορές το έτος και μάλιστα σε διαφορετικές περιοχές. Δεν βλέπω τον κίνδυνο απαξίωσης της υπηρεσίας με τέτοιο, σχετικά μικρό αριθμό καίριων ειδοποιήσεων.

(β) "Δεν κάνεις εκκένωση στην έκτακτη ανάγκη διότι προκαλείς εκατόμβη". Αυτό το επιχείρημα δυστυχώς ακούστηκε και από τους απολογητές της διαχείρισης της φωτιάς στο Μάτι. Να σημειώσω ότι η χρήση της λέξης "εκκένωση" είναι ολίγον κουτοπόνηρη. Οι διαδικασίες της Πολιτικής Προστασίας μιλούν για οργανωμένη προληπτική απομάκρυνση πληθυσμού, δηλαδή πριν έρθει στην πόρτα του πολίτη το κακό. Είναι αυτό που δεν έγινε στο Μάτι και έγινε λίγο αργότερα σε οικισμό κοντά στα Ψαχνά Ευβοίας, όπως και φέτος (έστω και χωρίς χρήση αντίστροφου 112) στην Κορινθία. Δεν έγινε στις πλημμύρες της Εύβοιας. Ωστόσο, προβλέπεται ρητά στα σχέδια αντιμετώπισης πλημμύρας, διαχρονικά όπως και στο τελευταίο (εσοδείας 2019) με το όνομα "Δάρδανος", που του αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο. Αξιολογήθηκε λοιπόν ο κίνδυνος και μετά λόγου γνώσεως αποφασίστηκε να μη γίνει απομάκρυνση;

(γ) Να συμπληρωθεί ότι το αντίστροφο 112 δεν είναι μόνο για μηνύματα εκκένωσης / απομάκρυνσης. Στη μοναδική έως τώρα χρήση του (lockdown κορονοϊού), είδαμε ότι κάλλιστα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για γενική προειδοποίηση ετοιμότητας. Ακόμη και αν δεν έχει αποφασιστεί απομάκρυνση, υπάρχουν χίλια δυο άλλα πράγματα που μπορεί να μεταδώσει κανείς - μαζικά, γρήγορα, πιασιάρικα (ακόμη και με λινκ για περισσότερες πληροφορίες, π.χ. τις γενικές οδηγίες αντιμετώπισης πλημμύρας, για όποιον θέλει να εμβαθύνει). 

Κλιματική αλλαγή. Είναι πλέον όχι απλά μια εύκολη υπεκφυγή αλλά ένα must. Δείχνει οικολογική ευαισθησία και, μαγικά, σε κάνει να πιστεύεις ότι φταίει κάτι ανώτερο των δυνάμεών σου. Χρησιμοποιήθηκε φυσικά από τους διαχειριστές της καταστροφής στο Μάτι, αλλά και από τον λογογράφο του κ. Μητσοτάκη, που το φθινόπωρο του 2019 ως πρωθυπουργός την επικαλέστηκε ως αιτία για την καταστροφή - και ως εξήγηση για το δήθεν ανήκουστο φαινόμενο των 39 βαθμών Κελσίου Ιούλιο μήνα σε συνδυασμό με ανέμους στην ακτή του νότιου Ευβοϊκού. Αναφέρθηκε και φέτος, από τον νυν αρμόδιο υφυπουργό. Είναι γεγονός ότι η βροχόπτωση είχε ακραία ένταση. Στη Στενή Ευβοίας καταγράφηκαν 300 χιλιοστά. Αυτό όμως δεν είναι δείγμα κλιματικής αλλαγής, αλλά έκφραση του δεδομένου κλίματος. Οι πλημμύρες δεν συμβαίνουν κάθε χρόνο στον ίδιο τόπο. Οι υδρολόγοι μιλούν για περιόδους επαναφοράς - στατιστικά, μια συγκεκριμένη υψηλή ένταση συμβαίνει κάθε Ν χρόνια (50, 100 κ.λπ., με διαφορετικές κάθε φορα τιμές). Το Υπουργείο Περιβάλλοντος σχετικά πρόσφατα έχει αναλύσει τα σχετικά δεδομένα για όλη τη χώρα και έχει συντάξει χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας. Οι περιοχές της Εύβοιας που επλήγησαν, δηλ. τα Πολιτικά και ο ποταμός Λήλας (που εσφαλμένα γράφεται Λήδας), αναφέρονται ρητά στο σχετικό σχέδιο. Το αν η ΓΓΠΠ, η Περιφέρεια Στερεάς και οι Δήμοι έχουν αξιοποιήσει αυτή την πληροφορία για να προετοιμάσουν τις τοπικές κοινωνίες για πλημμυρικά φαινόμενα, φαντάζομαι ότι αυτοί οι φορείς το ξέρουν και είναι σε θέση να απαντήσουν. 

Μακάρι στο μέλλον να διορθωθούν αρκετά. Έχουμε πολύ δρόμο. 

Γεωγραφία των ΑΟΖ

Οι ελληνικές απόψεις για τα όρια της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ (όπως τις έχω καταλάβει με τα χρόνια) είχαν πάντα ως αφετηρία την πραγματική μέση γραμμή, θεωρώντας βεβαίως τα νησιά ισότιμο μέρος της επικράτειας με τα ηπειρωτικά εδάφη εκάστης χώρας.

Για την ανατολική Μεσόγειο που συζητάμε, η θέση που είχαμε με βάση αυτές τις αρχές αναπαριστάται στον πρώτο χάρτη. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι μια σχετικά ευρεία διεπαφή -αρκετές δεκάδες μίλια- των προτεινόμενων ΑΟΖ Ελλάδας και Κύπρου.

Στον χάρτη αυτό βέβαια η πραγματική μέση γραμμή μετρά τις ακτές όπως πραγματικά είναι. Η πρόσφατη συμφωνία με την Αίγυπτο, ωστόσο, δέχτηκε ότι σχεδόν το σύνολο της βόρειας αιγυπτιακής ακτής είναι ένας "κόλπος". Οι Αιγύπτιοι λοιπόν πέτυχαν στη μεταξύ μας συμφωνία, να αρχίζει η νοητή ακτή τους βορειότερα από την πραγματική, με αποτέλεσμα η μεταξύ μας γραμμή να μην είναι η πραγματική μέση γραμμή, αλλά να αποκλίνει αρκετά μίλια, όσο πηγαίνουμε ανατολικά. Αυτή φαίνεται στον δεύτερο χάρτη.

Οι αντιδράσεις όσων δεν το πρόσεξαν παρά μόνο εκ των υστέρων ήταν του τύπου (α) "μάζευε κι ας είν' και ρώγες", (β) "θετικό που αναγνωρίζεται επιρροή στα νησιά κι ας μην είναι η μέγιστη δυνατή", και (γ) "οι διαπραγματευτές ξέρουν, οι λοιποί ας σωπαίνουν".

Προσπαθώντας ψύχραιμα να αντιπαρέλθω το (γ) -που έχει θέση ίσως σε κάτι συμπαθείς πρώην σοβιετικές "δημοκρατίες" αλλά όχι στον ελεύθερο κόσμο- θα επισημάνω μόνο ότι την ίδια απλοποίηση ακτογραμμής θα μπορούσαν να κάνουν και άλλες χώρες, σε περίπτωση που συζητιόταν με αυτούς τους όρους η οριοθέτηση μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Κύπρου.

Αν η Τουρκία τραβήξει μια γραμμή ανάλογη με αυτή των Αιγυπτίων στον κόλπο της Αττάλειας, τότε η νοητή της ακτή έρχεται πολύ πιο νότια. Σε συνδυασμό με το ανέβασμα της αιγυπτιακής πιο βόρεια, τίθεται εύλογα το ερώτημα, αν η διεπαφή Ελλάδας-Κύπρου εξασφαλίζεται και με τα νέα αυτά δεδομένα.

Με τα πολύ περιορισμένα χαρτογραφικά/γεωμετρικά εργαλεία που διαθέτω, φαίνεται (τρίτος χάρτης) ότι η διεπαφή μάλλον διατηρείται, αλλά πολύ μειωμένη - λίγα μόλις μίλια στην καλύτερη περίπτωση, και όχι οι αρχικές δεκάδες. Ελπίζω να έχει γίνει καλύτερος υπολογισμός (από αυτούς που πρέπει να τον κάνουν), και να μην έχει τελικά τόση σημασία η υπαρκτή αυτή μείωση της έκτασης που μας αντιστοιχεί.

Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται πόσο πολύτιμο σε αυτή τη συζήτηση είναι το Καστελλόριζο (για την ακρίβεια η τριάδα των ελληνικών νησιών της Λυκίας, με ανατολικότερο τη Στρογγυλή), το οποίο - επειδή είναι λίγο νότια-δυτικά ακόμη και από την απλοποιημένη γραμμή της Αττάλειας, "σπρώχνει" τα δικά μας όρια αρκετά ανατολικά, ώστε να συναντιόμαστε με την Κύπρο και να μην αφήνουμε την Τουρκία να συναντήσει την Αίγυπτο.

Καταλαβαίνουμε επίσης γιατί η Τουρκία σε ανεπίσημες αλλά και επίσημες εκδηλώσεις της ακολουθεί μια εντελώς διαφορετική "λογική" για τον υπολογισμό των ορίων, "βλέποντας" διεπαφή της με τη Λιβύη και φυσικά μειώνοντας ή και εξαλείφοντας την επιρροή των νοτιοανατολικών μας νησιών. (Για τις αντίστοιχες θέσεις της στο Αιγαίο, ήδη διατυπωμένες από τη δεκαετία 1970, δεν θα δώσω εδώ λεπτομέρειες.)

Αυτά, στο πλαίσιο μιας συζήτησης πέρα από όρους θριαμβολογίας ή καταδίκης.

Χάρτης 1

Χάρτης 2

Χάρτης 3