30 Αυγ 2016

899 μέτρα

Προχώραγε σε μια κατηφοριά, ίσως από τον διπλανό λόφο με τα πεύκα, που τον λένε Μάριαν. Ο κόσμος παρατεταγμένος στην άκρη τον χειροκροτούσε, όπως έκανε και το στάδιο - ρυθμικά και όρθιο - όταν μπήκε. Σε μια εποχή που οι τελευταίοι μεγάλοι αθλητές του στίβου μας είχαν ήδη πάει στην πολιτική όπως ο γιατρός ή τη ζαχάρωναν όπως ο επικοντιστής, ο μουσάτος Αγρινιώτης τερμάτισε με παγκόσμιο ρεκόρ δίνοντας ελπίδες για ένα λαμπρό μέλλον. Η δική μας χαρά εκεί στην πειραιώτικη γειτονιά ήταν ακόμα μεγαλύτερη από των άλλων συνελλήνων, γιατί ο κοντινότερος οικογενειακός φίλος έμοιαζε στο μαραθωνοδρόμο - αρκετά για να αποκτήσει το περιφραστικό παρατσούκλι Κούσης ο Μεγάλος Αθλητής.

Οι διοργανωτές των Μεσογειακών του 1979 όμως έκαναν ένα ανεπίτρεπτο λάθος. Η διαδρομή αποδείχθηκε 899 μέτρα μικρότερη από την κανονική του Μαραθωνίου. Ποτέ δεν θα μάθουμε αν ο πρωταθλητής μας θα έσπαγε ούτως ή άλλως το ρεκόρ αν είχε την ευκαιρία να τρέξει τη σωστή απόσταση. Είναι ένα what-if που δεν μπορείς να μη σκεφτείς, όταν περνάς δίπλα από το καμπυλόγραμμο στάδιο, αρχιτεκτονικής παραπλήσιας (τηρουμένων των αναλογιών, ανοιχτό το μεν και κλειστό το δε) με το -ελληνικό πλην σοσιαλιστικά ονοματισμένο- Ειρήνης και Φιλίας. (Ένα άλλο what-if είναι το τι θα έκανε η Εθνική μας στο πρώτο διεθνές παιχνίδι ποδοσφαίρου που διεξήχθη ποτέ σε αυτό το στάδιο, αν ο ήρωας της Κοπεγχάγης Σαργκάνης -αλλά και όλη η ομάδα- βρισκόταν σε στοιχειωδώς καλή μέρα, και όχι στα χάλια που συνέβαλαν στην τραγική πεντάρα από την φορτσάτη Γιουγκοσλαβία.)

Το Σπλιτ ήταν Ασπάλαθος παλιά και κάποιες φορές σου θυμίζει κάτι από Ελλάδα, μια πόλη όμορφη και άσχημη μαζί, με νησιά σε απόσταση αναπνοής από ουρανοξύστες και ναυπηγεία. Μια πόλη ρωμαιοκαθολική με μια βυζαντινή Κλεισούρα, Κλις σήμερα, κάστρο που κράτησαν οι Οθωμανοί στη διάρκεια της άγονης πολιορκίας τους πριν από μισή περίπου χιλιετία. Οι αντιφάσεις κορυφώνονται στο κέντρο, στην καρδιά της πόλης, που είναι ο καθεδρικός του Αγίου Δομνίου, δίπλα στο αίθριο του παλατιού του Διοκλητιανού, ενός από τους μεγάλους διώκτες του αρχικού Χριστιανισμού. 

Σβέτι Ντούγε λένε οι ντόπιοι τον προστάτη άγιο Δόμνιο, έτσι (Ντούγε) έχει ονομάσει και το γιο του ο ντόπιος Ντίνο Ράτζα, όπως έμαθα από Έλληνα μπασκετόφιλο που μου παρήγγειλε χαιρετίσματα στον παλιό σταρ, θρέμμα της τοπικής Γιουγκοπλάστικα (προς το παρόν μόνο το σπίτι του έχει εντοπιστεί, ο ίδιος όχι ακόμη). Τα απρόσμενα ελληνικά, ωστόσο, ακούστηκαν από έναν λιγότερο διάσημο παλιό Κροάτη αθλητή, τον τερματοφύλακα του ΟΦΗ Ίγκορ Βούκμαν, που βρέθηκε τυχαία δίπλα μας στο Σπλιτ αυγουστιάτικα, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι τη μόνη βασική ελληνική λέξη που ξεχνούσε, το παράθυρο, τη θυμήθηκε ακούγοντας ένα τραγούδι. 

Τραγούδια βάζω κι εγώ στο μυαλό μου για να δίνω ρυθμό όταν βαδίζω, κολυμπάω ή, πιο σπάνια, τρέχω. Ίσως να έβαζε κι ο Μεγάλος Αθλητής τότε που, πολλά χιλιόμετρα και χρόνια μακριά από τις ρυθμικές επευφημίες των Δαλματών, έβγαινε για την τακτική του προπόνηση στην ελληνική (όχι την κροατική) συμπρωτεύουσα. Η ελληνική και η αγγλική εκδοχή της Wikipedia διαφωνούν για το αν ο μαραθωνοδρόμος πέθανε (το 2005) στο άλσος με τα πεύκα ή στην παραλία. Βλέποντας το καταπράσινο ύψωμα του Μάριαν στο φόντο της υπέροχης ακρογιαλιάς στο Κάσιουνι, μπαίνεις στον πειρασμό να σταματήσεις τον χρόνο για τον Μιχάλη λίγο πριν την επαναμέτρηση, εκεί στο Σπλιτ κι όχι στην όμορφη Θεσσαλονίκη.


11 Αυγ 2016

Μικρές λεπτομέρειες

Η ελληνική παρουσία στην Αδριατική δεν είναι τόσο ξακουστή και τόσο αρχαία όσο αυτή στη Μαύρη Θάλασσα. Οι λεπτομέρειες όμως που έμαθα φέτος είναι εκπληκτικές. Ιδού μερικές:

-1- Τα μεγαλύτερα νησιά έχουν και ελληνικά ονόματα. Το Κρκ είναι Κύρικον (μάλλον μεταγλώττιση του λατινικού Curicum). Το Τσρες είναι Χέρσον. Η Κόρτσουλα είναι η παλιά Κόρκυρα Μέλαινα (μαύρη Κέρκυρα). Τέλος το πανέμορφο Χβαρ είναι Φάρος, αποικία των Παρίων, από την παρουσία των οποίων έχει διασωθεί το πρωτοποριακό σύστημα διανομής αγροτεμαχίων ως "ager" (αγρός).

-2- Ένα καθόλου αρχαιοελληνικό και καθόλου τουριστικό νησί, το Κράπανι έξω από το Σίμπενικ (μόλις που φαίνεται στη φωτό), έχει παράδοση στη σπογγαλιεία την οποία φέρεται διδάξας ένας καθολικός ιερωμένος από την Κρήτη ονόματι Αντώνιος (Antun)!

-3- Ο Αποξυόμενος, αντίγραφο κλασικού αγάλματος που βρέθηκε στο βυθό της Αδριατικής, εκτίθεται από φέτος στο μικρό νησί Λόσινι, στο οποίο εγκαινιάστηκε μουσείο με αυτό το εύρημα ως κύριο έκθεμα. Πρόκειται για σημαντικό πολιτιστικό γεγονός της φετινής χρονιάς σε μια χώρα στην οποία, πολύ συχνά, ακούς και νιώθεις θαυμασμό και σεβασμό για τους παλιότερους πολιτισμούς που πέρασαν από αυτά τα εδάφη.

-4- Στο κεντρικότερο ίσως σημείο της Τεργέστης, δίπλα στη μεγάλη πλατεία του χρηματιστηρίου και πάνω στη θάλασσα, βρίσκεται η ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου.


27 Ιουλ 2016

Διπλή απλοποίηση, γαληνοτάτη και χάος

Τα "400 χρόνια σκλαβιάς" είναι απλοποίηση. Διπλή.

Απλοποίηση είναι η σκλαβιά, που συχνά είχε οικειοθελείς προσχωρήσεις - νομικό επιχείρημα ακόμη και σήμερα σε περιπτώσεις που το ελληνικό κράτος διεκδικεί ακίνητα ιδιωτών ("οι Οθωμανοί δεν κατέκτησαν το [τάδε] νησί, άρα η απελευθέρωση δεν καθιστά δημόσιες τις ιδιοκτησίες").

Απλοποίηση είναι φυσικά και οι τέσσερις αιώνες. Αλλού ήταν περισσότεροι (σχεδόν πέντε, στο βορρά), αλλού όμως πολύ λιγότεροι. Μέχρι και μηδέν. Η γαληνοτάτη Βενετία κράτησε τα Επτάνησα και (για μεγάλο διάστημα) άλλες παραθαλάσσιες καστροπόλεις. Όταν καταλάγιασε το πάθος απέναντι στην τιάρα, απ' την οποία κρίθηκε προτιμότερο το σαρίκι, η ναυτική δύναμη της ανατολικής Αδριατικής λειτούργησε σαν κιβωτός της Ελλάδας - και σαν ανάχωμα απέναντι στους Οθωμανούς.

Δεν χτίστηκαν τζαμιά στα Επτάνησα, ούτε και στη Δαλματία. Τα καταπράσινα και όμορφα νησιά των διακοπών μας στο Ιόνιο και την Αδριατική, με την παστιτσάδα και την χορωδιακή πολυφωνία (καντάδες ή klape), είναι ένα θαυμαστό πολιτιστικό υπόβαθρο, που το υπερασπίστηκαν όπλα, καράβια και πολεμιστές και περιόρισαν τους Τούρκους στο να αγναντεύουν από ψηλά ή μακριά. 

Τα σύνορα της Κροατίας, με ενδοχώρα λίγων μόλις χιλιομέτρων, είναι ένα απομεινάρι που δείχνει χαρακτηριστικά το πώς η μεγάλη δύναμη της λιμνοθάλασσας κυριάρχησε στα σκοτεινά, για άλλους, χρόνια. Η γραμμή αυτή είναι σαν την ταινία που συγκρατεί εδάφη διαμελισμένα - κόλποι, χαράδρες και άλλα εντυπωσιακά τοπία, εκεί κοντά είναι άλλωστε και το Καρστ.

Όλο αυτό συνεχίζεται σχεδόν απαράλλαχτο όσο κατεβαίνεις νοτιοανατολικά, οδηγώντας επί ώρες σε έναν αυτοκινητόδρομο που γίνεται όλο και πιο ερημικός και προβλέψιμος. Ξέρεις ότι παρακάτω είναι τα διαμάντια της Ραγούζας (Dubrovnik) και του Μαυροβουνίου και νομίζεις πως ήδη τα έχεις δει όλα. Η μονότονη ομορφιά όμως σπάει από το ποτάμι της Ερζεγοβίνης, τον Νέρετβα που μπορεί να σημαίνει και "νερό" (αν πιστέψουμε στις κοινές ινδοευρωπαϊκές ρίζες). Η χαοτική καμπίσια Μεσόγειος με τα καρπούζια, τα πορτοκάλια και τα χίλια δυο καλά της φύσης, έρχεται για λίγο γύρω σου. Σε μια γέφυρα στο Μέτκοβιτς, ηλιοκαμένα πιτσιρίκια ετοιμάζονται να βουτήξουν στα νερά. Λίγο παραπέρα, σε περιμένουν οι συνοριακές διαβάσεις, με επιγραφές και στα κυριλλικά, και - για να μην ξεχνιόμαστε - ένας μιναρές.

Ναι, είναι ο ποταμός του Μόσταρ και των παρτιζάνων. Η διέξοδος των Οθωμανών στη θάλασσα. Το σκηνικό μιας θρυλικής γιουγκοσλάβικης ταινίας με Όρσον Γουέλς και Γιουλ Μπρύνερ. Το θέατρο μαχών με τρεις τουλάχιστον αντιμαχόμενες παρατάξεις, το σαράντα-κάτι και το ενενήντα-κάτι. Ένας τόπος παλαβός με χέλια, βατράχια, συνθήκη Ραμσάρ και σοσιαλιστική αρχιτεκτονική πλάι σε σύγχρονες εμπορευματικές εγκαταστάσεις.

Το δέλτα του Νέρετβα είναι ένα κομμάτι χύμα μεσογειακό ανάμεσα στα κυριλέ τουριστικά φιλέτα. Στην περιοχή προγραμματίζονται καινούργιες οδικές υποδομές, πολύ ακριβές αν σκεφτεί κανείς ότι συνδέουν τόπους που το Economist θα χαρακτήριζε "nowhere much", σχετικά μικρής ζήτησης και στην περιφέρεια. Με τον τρόπο αυτό οι άγριες εκβολές μπορεί να μείνουν στην - ίσως ευεργετική - αφάνεια. Θα είναι αόρατες στον διερχόμενο, σαν τους Ρομά του Αντιρρίου (και τους μιναρέδες του Αράτου που παρακάμπτει η Εγνατία), αλλά πάντα εκεί.


13 Ιουλ 2016

Κύρος και η δέουσα τιμή

Ο λαός που καταγγέλλει τη μεγαλύτερη γενοκτονία του πρώτου παγκοσμίου, ο ίδιος που σε αντίποινα κατηγορήθηκε ότι προβόκαρε την πυρκαγιά της Σμύρνης, δεν χρειάζεται συστάσεις. Δεν είναι όμως ο μόνος ανάδελφος, ούτε ο μόνος πολιτισμένος της περιοχής. Οι Γεωργιανοί, ως Ίβηρες, έφτασαν εδώ κι αιώνες ως μοναχοί στο Άγιον Όρος. Οι παραδίπλα έμαθαν τα τούρκικα των Σελτζούκων αλλά κράτησαν τον Σιιτισμό των Ιρανών, των οποίων αποτελούν τον ελαφρά διαφοροποιημένο συγγενή. Αυτό το βλέπουμε στο ίδιο το όνομα της χώρας τους: προέρχεται από τον σατράπη Ατροπάτη, που συγγένεψε με τον Μεγαλέξανδρο μετά από εκείνη τη μοναδική εκστρατεία. Και πιο πολύ το βλέπει όποιος ψάξει λίγο πέρα από τη στέππα και τη λίμνη - ή μάλλον μια θάλασσα μικρή - και βρει λίγο νοτιότερα τον Νείλο του Καυκάσου, το ποτάμι στο οποίο απορρέει η μεγαλύτερη έκταση των τριών χωρών - ονομασμένο* από έναν άλλο Πέρση αυτό, επιφανέστερο: τον Κύρο.

Δεν έχω αναζητήσει την πηγή της έκφρασης Καυκάσιος [update: δείτε εδώ], που οι αγγλοσάξονες χρησιμοποιούν για την καποτε ονομαζόμενη Άρια Φυλή. Η μακρά ιστορία της περιοχής μάλλον δεν είναι άσχετη με αυτή την ορολογία. Θέλω να πω πως κάνουν λάθος όσοι εξαντλούν τη μελέτη μιας περιοχής στα πάθη του 20ου και 21ου αιώνα που οι ίδιοι γνώρισαν. Αζερμπαϊτζάν, Γεωργία και Αρμενία δεν είναι μόνο ΕΣΣΔ, μειονότητες, θύλακες, αγωγοί καυσίμων, πόλεμοι, διωγμοί ή το μαξιλαράκι ανάμεσα στους Τούρκους και τους Ρώσους. Μαζί με φυσική ζωή τα ποτάμια της εύκρατης αλλά άγριας ενδοχώρας έδωσαν πολιτισμό, άξιο σεβασμού από πάλαι ποτέ αποικιοκράτες, αείποτε ιμπεριαλιστές, διεισδυτικούς γείτονες αλλά - και κατεξοχήν - από τους κληρονόμους της κοιτίδας: εμάς που συχνά σαν νέοι "Πορτοκάλος" (του Γάμου α-λα Ελληνικά) βλέπουμε μόνο ένα αλφάβητο, μια Ιστορία και μόνο εμάς ως εκπροσώπους ή μπροστάρηδες για κάθε τι χριστιανικό ή/και υπό προϋποθέσεις ευρωπαϊκό ανατολικά του Αιγαίου.

*Έμαθα πριν λίγο και την εκδοχή της προέλευσης από την αζέρικη λέξη για τον ασταθή (ποταμό): kür


16 Ιουν 2016

Balkan Express, 2016

Η αδιάφορη θέα στο μπαλκόνι της πόλης ομορφαίνει από τα άστρα, το skyscape, είτε βλέπεις τον γαλαξία ολόκληρο είτε ένα σκέτο W όπως εκείνη τη βραδιά, το τευτονικό γράμμα της ερώτησης αλλά και του κρασιού. Η γνώριμη Κασσιόπη, σημείο αναφοράς σε ένα αλλόκοτο και ταυτόχρονα μαγικό περιβάλλον, πριν την εισαγωγή στο comfort zone με τον σωστό κρύο καφέ και τον καυτό ήλιο της τεμπελιάς. Από τη μετάβαση δεν έλειψαν τα απρόοπτα. Η γλώσσα μπερδεύτηκε και απαντούσε ντα και όχι για στο βιεννέζικο τράνζιτ. Στο χάρτη του αεροπλάνου η Σκιάθος πήγε στη Μυτιλήνη κι η ψυχή μου (που το έβλεπα αυτό) στην Κούλουρη. Μα δεν βρήκα διαφορετική χώρα, μόνο λίγο ακόμα συρρικνωμένη τη ζωή της, παιδικό πάρτυ σε καντίνα, τηλεόραση ακόμα πιο μίζερη και κόσμο που έκανε ακόμα λιγότερα πράγματα ελπίζοντας να τα αυξήσει κάπως, κάπου, κάποτε. 


Κάποτε πηγαίναμε στην Αδριατική και τώρα (πια) σε σας, για καλό μάλλον το λένε οι Σέρβοι αλλά μπορεί πάλι όχι, δεν χαρίζονται, ούτε όταν κάνεις το λάθος να πεις γιούχα αντί για σούπα και κρουχ το ψωμί αντί για χλεμπ. Δεν ξέρω σε πόσες γενιές θα μιλάνε στα αγγλικά μεταξύ τους οι πρώην Γιουγκοσλάβοι. Ήδη γίνονται σαν τους Σκανδιναβούς στις γλωσσικές τους αποκλίσεις. Κι όπως σε πολλούς ματωμένους χωρισμούς είναι ξεκάθαρα διαφορετική η στάση αυτού που μένει από αυτού που φεύγει. Μέχρι και στους καφέδες - όπου κάποτε συμφωνούσαν στον παραδοσιακό, αυτόν που κάποτε λέγαμε τούρκικο - εξελίσσονται αλλιώτικα. Η έκθεση στη χαλαρή βόρεια Ελλάδα έχει φέρει διάφορα φραπέ και φραπόγαλα στο Βελιγράδι (όπως και στη Σόφια), ενώ στο κλιματολογικά παρόμοιο Ζάγκρεμπ ο κρύος καφές είναι δύσκολη υπόθεση. 



Εκεί όμως που πας να βγάλεις τη συνάρτηση ορθοδοξίας και φραπέ έρχονται οι brother people (κουβέντα ενός ταξιτζή αυτή), αυτοί οι ίδιοι που δεν χαρίζονται αλλά (λόγω κομμουνιστικού παρελθόντος) ούτε απαξάπαντες εξ ορισμού βαπτίζονται, και σε περνάνε βόρεια από το ποτάμι-όριο, στην επαρχία-μωσαϊκό της Βοϊβοντίνας, με τον καθολικό ναό στο Πετροβάραντιν όπου φιγουράρει και μια ημισέληνος στον λιγάκι βυζαντινό τρούλο. Λίγο πιο πέρα ήταν το Μπούλκες των Ελλήνων του εμφυλίου, παλιό γερμανόφωνο χωριό στην περιοχή που κάποτε ονόμαζαν Τουρκία των Σουήβων, από τους δαιμόνιους κατοίκους του Μέλανα Δρυμού και του Νέκαρ που πριν κάτι αιώνες διασταυρώθηκαν στο Δούναβη με τους δικούς μας και τους τόσων άλλων εθνοτήτων εμπόρους και ταξιδευτές. 



Η Δύση με την Ανατολή συναντιούνται κι εδώ όπως και σε πάμπολλα άλλα μέρη μιας ζώνης ρευστής, πάνω σε δρόμους όπως αυτόν του Οριάν Εξπρές, με την Κωνσταντινούπολη ως εστιακό σημείο και με πιο προφανή συνδετήριο άξονα - ό,τι και να κάνει η Εγνατία μας - το διάδρομο μέσω του Έβρου και της Φιλιππούπολης και της κάποτε πιο άσημης Σόφιας ή Σαρδικής - μιας ακόμη Θεσσαλονίκης (ποιο Ζάγκρεμπ;) με την φερώνυμη Αγία Σοφία και τον Άγιο Γεώργιο - Ροτόντα, και Ισλάμ και Ιουδαϊσμό και ταραγμένο μεσοπόλεμο. Το μνημειακό κέντρο της βουλγαρικής πρωτεύουσας ήταν από τις αποκαλύψεις αυτού του Βαλκανικού Εξπρές ταξιδιού των δέκα ημερών - ακόμη περισσότερο από τους πάμπολλους Έλληνες που βρίσκουν εκεί έξω αυτό το κάπως/κάπου/κάποτε που λέγαμε. Δυστυχώς ή ευτυχώς (η τοπική κοινή γνώμή ήταν λέει διχασμένη 50-50), το μοναδικό μνημείο που θυμόταν η, επίσης φερώνυμη (Σοφία γαρ) μητέρα μου από εκείνο το πρώτο της ταξίδι στο εξωτερικό, το μαυσωλείο του Δημητρώφ, δεν υπήρχε πια. Στη θέση του είδα το παλιό του περίγραμμα με νερά που αρνούνταν να εξατμιστούν, σαν τις αισθήσεις και αναμνήσεις και μουσικές και αστροφεγγιές του Ταξιδιού που αρνούνται να φύγουν από μέσα μου.


31 Μαΐ 2016

Πειραϊκή (&) πατραϊκή περιπέτεια

Στο εξώφυλλο, ο τόπος δουλειάς μου επί τρία χρόνια. Από μόνος του, λόγος σοβαρός για να πάρω το βιβλίο. Μαζί με τον πιασιάρικο τίτλο. Η γερμανική απόδοση σέβεται το πρωτότυπο. Γενική πτώση, "Τα Παιδιά Της Πάτρας", κι όχι εμπρόθετο με το "από" όπως το σκυλέ συγκρότημα. Λογοπαίγνιο, μετεξέλιξη των "Παιδιών Του Πειραιά", μαθαίνει κάποιος διαβάζοντας. Το μυθιστόρημα του Ζόραν Φέριτς, όχι απλά πέρασε το τεστ των δεκαπέντε σελίδων - για πολλούς, κάπου εκεί είναι το κατώφλι του αν ένα βιβλίο το συνεχίζεις ή το παρατάς - αλλά κρατήθηκε χωρίς "κοιλιά" μέχρι το τέλος, καμιά διακοσαριά σελίδες παρακάτω.

Σημαντική η προσωπική συγκίνηση, να βλέπεις στο ίδιο μυθιστόρημα τις γειτονιές της σημερινής σου πόλης, το λιμάνι αυτής που έζησες πριν μια δεκαετία, καθώς και τους λόφους της πόλης που μεγάλωσες (συμπεριλαμβανομένου ενός ζαχαροπλαστείου στην Καστέλλα). Ακροβατική η πλοκή, γιατί αγγίζει ευαίσθητα θέματα παράλληλα με το κεντρικό του ερωτικό μοτίβο: αναπηρία, θέματα ανηλίκων, αλκοολισμό, μέχρι και λίγη πολυπολιτισμικότητα και τις πρώτες εκφάνσεις του προσφυγικού με τους Κούρδους του 2005.

Σύμφωνα με την περίληψη του εξωφύλλου η Πάτρα, από αδιάφορος και πολύβουος σταθμός ανάμεσα στη Δυτική Ευρώπη και την Ελλάδα, συμβολίζει και αυτό που θέλει κάποιος να ζήσει μια φορά στη ζωή του, σε ένα παρατεταμένο παρόν. Ο Κροάτης συγγραφέας όμως δεν δείχνει να συγκινείται από τα γνωστά στους συμπατριώτες μας σύμβολα της Πάτρας: το καρναβάλι, η ζεύξη και η νυχτερινή ζωή που τραβά μέχρι και Αθηναίους σε ερωτικές βραδιές (κοντύτερα απ' ό,τι η Θεσσαλονίκη γαρ) δεν φιγουράρουν καθόλου στο βιβλίο. Διαβάζω όμως για τον ήλιο που δεν δύει ποτέ εκεί και θυμάμαι από τη μια κάποιον ειδικό που εκθείαζε το φως αυτής της πόλης, κι από την άλλη ένα αξέχαστο, ατέλειωτο απόγευμα του φθινοπώρου, με έναν ουρανό με χρώμα βεραμάν από την αντανάκλαση του Ιονίου, ένα "δυτικό σέλας" που μας κρατούσε συντροφιά από την Ακτή Δυμαίων μέχρι πέρα από τα όρια της Αχαΐας - πολύ μετά την ονομαστική ώρα της δύσης - στη ζώνη που για κάποιον ακατάληπτο λόγο έμεινε στις παράγκες και τις ματωμένες φράουλες αντί να στείλει αδιάβαστους τους τουριστικούς ανταγωνιστές στο υπερβόρειο Ιόνιο (λέγε με Αδριατική) ή το μικρασιατικό Αιγαίο.

13 Μαΐ 2016

Εδώ δεν είναι Τρίκαλα

Η χώρα έχει το σχήμα της σπάλας, το ανεστραμμένο τρίγωνο με τις απαραβίαστες πλευρές, σταθερές από το δέκατο ένατο αιώνα παρά τις μύριες αλλαγές του κόσμου. Στην πάνω πλευρά το ποτάμι, ο ίδιος παραπόταμος του Δούναβη που βλέπω στη γειτονιά μου, αλλά πιο φουσκωμένος· με τις δίδυμες πόλεις που στη βόρεια όχθη είναι Σλάβονσκι και στη νότια Μπόσανσκι, ή τώρα πια επισήμως Σ'ρπσκι στο έδαφος της οντότητας του 49%. Στα νοτιοδυτικά οι Δειναρικές Άλπεις, που ποτέ δεν κατάλαβα γιατί να μην είναι με το ήτα όπως το παλιό ομοσπονδιακό δηνάριο. Ανατολικά ο παραπόταμος του παραπόταμου, αυτός με το γεφύρι με τις καμάρες του Ίβο Άντριτς, που χωρίζει τους "αλύτρωτους" από τους, ας πούμε λυτρωμένους, Σέρβους. Και κοντά στην κάτω κορυφή το Νέουμ, η παλιά έξοδος των Οθωμανών στη θάλασσα ανάμεσα στη Δαλματία και τη Ραγούζα (νυν Ντούμπροβνικ), το μοναδικό παραθαλάσσιο σημείο της Βοσνίας· εκεί που σήμερα οι Κροάτες θέλουν να φτιάξουν γέφυρα-υπερπαραγωγή (χωρίς καμάρες) για να "ενώσουν" τη χώρα τους χωρίς να χρειάζεται να οδηγούν μέσα από λίγα χιλιόμετρα ξένης επικράτειας.

Το άρθρο του Νιούσγουηκ για τη χειμερινή Ολυμπιάδα του Σαράγεβο (1984) - τη μόνη που έχει έως τώρα γίνει στα Βαλκάνια - τελείωνε με την προσδοκία των κατοίκων να πάψει να αποτελεί η πόλη τους απλά και μόνο την απάντηση στο "πού ξεκίνησε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος". Λιγότερο από δέκα χρόνια αργότερα, ο πόλεμος που ξέσπασε - γιατί τη σπάλα την ορέχτηκαν πολλοί - μετέτρεψε σε τραγική ειρωνεία την παραπάνω φράση. Το θυμάμαι καλά εκείνο το άρθρο, πιο πολύ για το εντυπωσιακό σχεδιάγραμμα της πόλης στην κοιλάδα και των αθλητικών εγκαταστάσεών της. Δεν ήταν κλασικός χάρτης αλλά μια πανέμορφη απεικόνιση - υποτίθεται η θέα κοιτώντας από το νότιο ύψωμα - από αυτές που σήμερα είναι ψωμοτύρι με τα προγράμματα χαρτογραφικής απεικόνισης αλλά τότε φάνταζε πολύ εντυπωσιακή. Φαντάστηκα μάλιστα, πώς θα φαινόταν μια τέτοια απεικόνιση του αθηναϊκού λεκανοπεδίου, από τον Υμηττό και καλά, στην περίπτωση που θα γίνονταν Ολυμπιακοί στην ελληνική πρωτεύουσα. Δεν θυμάμαι αν το 2004, στην επόμενη βαλκανική διοργάνωση δηλαδή, βγήκε κάτι εξίσου όμορφο - δεν τους πολυέζησα τους Αγώνες, πεσμένος με τα μούτρα στη δουλειά 200-τόσα χιλιόμετρα μακριά από τις κεντρικές εγκαταστάσεις.

Σχεδόν το ίδιο καλά θυμάμαι και μια άλλη φράση, λίγο πριν τον επίλογο, για την "good old forty percent Muslim" πόλη και για κάποια ατίθασα νιάτα που ονειρεύονταν ταραχές. Ο εφιάλτης αντιστράφηκε και έγινε καθημερινότητα. Αυτοί που είχαν τη θέα από τα γύρω υψώματα εκτόξευαν το θάνατο στην πόλη, τον καιρό που ένας παρεξηγημένος Έλληνας πρωθυπουργός - κάτι που ίσως σώζει την τιμή μιας κοινωνίας που δεν πολυδιαμαρτυρήθηκε εκείνα τα χρόνια όταν ναζιστές πολίτες της πήραν μέρος σε στιγματισμένες ενέργειες - προσπαθούσε σε ένα κοντινό κεφαλοχώρι, μάταια, να συμβάλει στην ειρήνευση.

Ο πόλεμος κάποτε σταμάτησε. Οι πληγές του δεν φαίνονται μόνο στους τοίχους-σουρωτήρια από τις σφαίρες, αλλά κυρίως στη διοικητική δομή της χώρας, παρόμοια με αυτή που θα βγάλει το όποιο σχέδιο - Αννάν ή άλλο - αν ποτέ "λυθεί" το Κυπριακό. Η διακυβέρνηση γίνεται με ποσόστωση ανάμεσα σε μια συμπαγή μειοψηφική κοινότητα (Σέρβοι) και μια ομοσπονδία καχυποψίας που πλειοψηφεί (Κροάτες και Βοσνιομουσουλμάνοι). Οι κοντινότεροι ομόδοξοι αγκαλιάζουν τους συγγενείς τους. Μου είπαν για κροάτικους γάμους στην Ερζεγοβίνη όπου μετά από την καθολική προσευχή ακούγεται ο ύμνος της μαμάς πατρίδας. Η Μπάνια Λούκα των Σερβοβόσνιων είναι η ντε φάκτο συμπρωτεύουσα της χώρας και συντονίζεται κυρίως με το Βελιγράδι παρά με το Σαράγεβο. Επειδή η φύση και η πολιτική απεχθάνονται τα κενά, η Τουρκία είναι σχεδόν από την αρχή η μαμά της πολυπληθέστερης κοινότητας. Άκουσα κι εγώ το σαλαμαλέκουμ σαν χαιρετισμό, που κάποιοι φοβούνται ότι θα αντικαταστήσει το σλάβικο ντόμπαρ νταν. Κάποια από τα τραμ στους δρόμους της πρωτεύουσας είναι ίδια με αυτά του Ικονίου, και αναγράφουν μάλιστα τα ονόματα και των δύο πόλεων - το ένα απ' αυτά ως Saraybosna, όπως το λένε οι Τούρκοι.

Δεν είναι πια μια γραφική γωνιά, σκέφτεσαι πριν επισκεφτείς την πολύπαθη πόλη. Ξεχνιέσαι όμως περπατώντας δίπλα στο ποτάμι Μίλιατσκα - έναν παραπόταμο του παραπόταμου του παραπόταμου του Δούναβη. Ξεχνιέσαι ακόμη περισσότερο όταν ανεβείς στο μπαρ του ουρανού και τα δεις όλα από ψηλά, παραγγέλνοντας - καθόλου φονταμενταλιστικά μουσουλμανικά - το ποτό από δαμάσκηνο που ενώνει τους τρεις λαούς και όλους τους λάτρες του και λέγεται σλιβοβίτσα στην τοπικη γλώσσα, αυτή που για να μην παρεξηγείσαι τη λες BCS για να μη χρειαστεί να τη χαρακτηρίσεις βοσνιακή, κροατική ή σέρβικη. Ξεχνιέσαι τόσο πολύ που, όπως μου είπαν βλέποντας τις φωτογραφίες, νομίζεις ότι βρίσκεσαι εκεί που ο μιναρές είναι γραφικός, ας πούμε στα Τρίκαλα, με το τζαμί που είναι μουσείο και τον ποταμό που λέγεται, πώς αλλιώς, Ληθαίος. Το ποτάμι της λήθης.

Μόνο που εδώ είναι Βαλκάνια και κάποιες φορές έρχεται η ώρα της α-λήθειας.



24 Απρ 2016

Απογείωση τον Απρίλη

Μια ταράτσα μπορεί να σου δώσει χαρά, με τη σωστή θερμοκρασία, τη θέα στη λίμνη που είναι και θάλασσα αλλά όχι λιμνοθάλασσα, το φως και το ελαφρύ αεράκι που σε πάνε στο καλοκαίρι από τον Απρίλη.






Ένας αριθμός σαν το 361 της παρακάτω εικόνας μπορεί να σου δώσει ανακούφιση, να σου θυμίσει πόσο μακριά είσαι από τη διαφιλονικούμενη ζώνη, το μέτωπο, έναν Μέλανα Δρυμό - γιατί κάτι τέτοιο σημαίνει στη δική τους γραφή (καρά και μπαγ) ο τόπος με τον επιθετικό προσδιορισμό Νταγλίκ ή Ναγκόρνο ή Ορεινό.




Μια άλλη πινακίδα μπορεί να σε προσγειώσει, σε περίπτωση που ξεχνούσες ότι η δική σου χώρα είναι μόνο μία από τις περίπου 36 που ισχυρίζονται ότι αποτελούν "σταυροδρόμι" μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Λίγοι δρόμοι έχουν το προνόμιο να κατέχουν ταυτόχρονα ευρωπαϊκή και ασιατική αρίθμηση.




Και μια υπόγεια διάβαση στο Μπακού σπάνια θα σε φοβίσει ή θα σε ψυχοπλακώσει. Όσες πέρασα είναι φτιαγμένες με την παλιά μοσχοβίτικη παράδοση των διακοσμημένων και λαμπερών σταθμών του μετρό. Σε μία από αυτές πραγματικά απογειώθηκα. Ήταν από τις λίγες φορές που ένιωσα την επιθυμία να δώσω λεφτά σε μουσικούς του δρόμου (συνήθως αδιαφορώ). Δεν είμαι σίγουρος ότι ήθελαν να τους φωτογραφίσω. Δεν ήθελα να μάθω, βλέποντας τον τραγουδιστή που κράδαινε ένα μισοαδειασμένο μπουκάλι, ώρα μόλις επτάμιση ή οχτώ το βράδυ. Η φωνή δεν ήταν ξεχωριστή αλλά η κιθάρα συνόδευε όμορφα και η γνώριμη μελωδία μαλάκωνε το παχύ το σίγμα, στο -ormush του αφηγηματικού παρατατικού. Ήταν η τούρκικη απόδοση του Tango to Evoraαπό μια παρέα νεαρών αζέρων που ίσως να μην ήξερε την Aleksiyu και τη Νεφέλη, τραγουδούσε όμως τους στίχους του Τσοκ Ουζακλαρντά, "πολύ μακριά", που στο επαναλαμβανόμενο ρεφραίν μιλούν για κάποιον που λέει ότι κλαίει (αγλιγιόρμουsh), "αυτό γράφει στο τελευταίο του γράμμα", κρατάμε όμως μια απόσταση εμείς που διηγούμαστε γιατί δεν έχουμε τρόπο να το διαπιστώσουμε. Ούτε καν να το πολυσκεφτούμε, γιατί εκείνη τη στιγμή νιώθουμε την απουσία αλλά κυρίως την προσμονή για εκείνους και εκείνα που μας λείπουν.

(Από το βίντεο που τράβηξα για να απαθανατίσω το ηχητικό μέρος της ερμηνείας, το παρακάτω καρέ εμφανίζει ένα αγγελούδι που το κατεβάζουν βιαστικά στα σκαλιά. Μέρος κι αυτό μιας μαγικής στιγμής.)


14 Απρ 2016

Ούνα φάτσα, ανάδελφη ράτσα

Μια κοινότοπη παρατήρηση για τη σύγχρονη Ελλάδα είναι τα δύο πόδια που πατάνε ένα στη δύση κι ένα στην ανατολή. Το δυτικό στηρίζεται στο μεγάλο γείτονα, τον "καλό", αυτόν που αγαπήσαμε μέχρι που άρχισε να μας μοιάζει - στο πενταπλάσιο.


Μας άρεσε να ταυτιζόμαστε με την Ιταλία, εννοώ άρεσε στους προ- και προ-προ-παππούδες μας, στους Έλληνες του 19ου αιώνα που ζήτησαν σημείο αναφοράς σε κάτι δυτικό, όχι ανατολίτικο προς Θεού. Έξω οι αμανέδες, μέσα οι καντάδες, τα μαντολίνα και το κουμ κουάτ. Η εθνική της αναγέννηση, λίγο μετά από την δική μας, τόνωσε την αίσθηση της κοινής πορείας - εκατέρωθεν του Ιονίου μάλιστα, αν θυμηθούμε τους γαριβαλδινούς εθελοντές στις πολεμικές περιπέτειες των Ελλήνων μεταξύ 1897 και 1914.


Είναι εντυπωσιακό το πώς ξεθώριασε η μνήμη του ιταλικού αλυτρωτισμού και των όσων αυτός προκάλεσε στη χώρα μας και τη γύρω περιοχή στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Προσωπικά - και δεν νομίζω ότι είμαι ο μόνος - μεγάλωσα με την απλοϊκή εξιστόρηση ότι οι Γερμανοί ήταν οι σκληροί κατακτητές και οι Ιταλοί κατά βάση καλοί και ανθρώπινοι, αν όχι και λίγο φλώροι. Είναι γεγονός ότι τα ναζιστικά εγκλήματα σημάδεψαν την παγκόσμια ιστορία, όπως έχουν σημαδέψει και την Ελλάδα συγκεκριμένες τραγωδίες από γερμανικά χέρια, το 1943-44 κυρίως. Αυτό που με εντυπωσιάζει είναι η μάλλον μικρή επίδραση των όσων έζησε συστηματικά, έντονα και οδυνηρά η Ελλάδα και πολλοί ελληνικοί πληθυσμοί εξαιτίας του ιταλικού ιμπεριαλισμού - και όχι μόνο του Ντούτσε.


Η νέα μεγάλη δύναμη που προέκυψε από τη συνένωση των παλαιότερων κρατών μεταξύ Άλπεων και Σικελίας δεν έκανε κάτι διαφορετικό από την Ελλάδα και άλλες χώρες: Προσπάθησε να ενώσει στην κυριαρχία της και τους πληθυσμούς που έμεναν εκτός συνόρων, συνήθως ανακατεμένοι με άλλους και όχι πάντα πλειοψηφικοί στη διεκδικούμενη περιοχή. Η διαφορά είναι ότι η χώρα των πολλών δεκάδων εκατομμυρίων - που δεν της έλειπαν βιομηχανίες και ναυπηγεία - ήταν υπολογίσιμη στρατιωτικά, τόσο που δεν δίστασαν να της υποσχεθούν λαγούς με πετραχήλια οι αγγλογάλλοι για να την πάρουν μαζί τους στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Οι Ιταλοί προστέθηκαν έτσι στις χώρες που απέκτησαν βλέψεις επί της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάτι που έδειξαν νωρίς καταλαμβάνοντας τα Δωδεκάνησα πριν ακομη η Ελλάδα οργανώσει τη δική της απελευθερωτική επίθεση στα Βαλκάνια και το Αιγαίο.


Η αλληλεγγύη της Ιταλίας προς την Ελλάδα είχε δώσει τη θέση της στον ανταγωνισμό, που συχνά πήρε τη μορφή σύγκρουσης. Οι αντικρουόμενες αγγλογαλλικές υποσχέσεις προς Ιταλία και Ελλάδα - γιατί κι εμείς με την υπόσχεση της Μικρασίας συνταχθήκαμε με την Αντάντ - έπαιξαν το ρόλο τους. Στη Σμύρνη το 1919 αποβιβαστήκαμε όταν μάθαμε ότι οι Ιταλοί κινήθηκαν για να αποδείξουν ότι η γκιαούρικη μητρόπολη ήταν στα "περίχωρα" της Αττάλειας, της μόνης μικρασιατικής πόλης που ρητώς τους είχε αποδοθεί ως επίκεντρο μιας ασαφούς ζώνης επιρροής. Στη διάρκεια του πολέμου 1919-22, Ιταλοί και Έλληνες συναντιόνταν, όχι πάντα ανώδυνα, στην κοιλάδα του Μαιάνδρου. Τα πραγματικά δύσκολα όμως άρχισαν αμέσως μετά την καταστροφή, όταν έγινε σαφές ότι το φρενάρισμα της ταλαιπωρημένης Ελλάδας έδινε πεδίο δόξης λαμπρό στον ιταλικό επεκτατισμό.


Αν ο ναζισμός ήταν απόρροια οργής από την ταπείνωση της ηττημένης Γερμανίας, ο ιταλικός φασισμός προέκυψε από το παράπονο του αχόρταγου αλλά όχι δικαιωμένου νικητή. Τα Δωδεκάνησα και η Τεργέστη με την Ιστρία δεν θεωρήθηκαν επαρκής επιβράβευση για μια χώρα που, αντικειμενικά μιλώντας, έμεινε γνωστή στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο κυρίως για τη νίλα στο Καπορέττο (Κόμπαριντ της Σλοβενίας σήμερα) παρά για οποιοδήποτε κατόρθωμα. Ο φασισμός δεν ήταν παιδί κυρίως της οικονομικής κρίσης, που στη Γερμανία έφερε την πολιτική αστάθεια και τη σταδιακή άνοδο ενός περιθωριακού κινήματος οργής τύπου σημερινής Χρυσής Αυγής. Οι διάφοροι ντούτσε επικράτησαν νωρίς. Ντούτσε ήταν ο Ντ' Ανούντσιο, λογοτέχνης που πρωτοστάτησε στο κίνημα του Φιούμε, την ταραχή που οδήγησε στη σταδιακή ενσωμάτωση της σημερινής Ριέκας στην Ιταλία παρά τις αρχικές συμφωνίες. Ο δε γνωστότερος ντούτσε, το μετέπειτα "κορόιδο" διά στόματος Βέμπο, κατέλαβε για πλάκα με στρατεύματά του την Κέρκυρα για ένα μήνα το 1923, με αφορμή ένα μάλλον προβοκατόρικο ελληνοαλβανικό μεθοριακό επεισόδιο. Λέγεται ακόμη ότι ιταλικής έμπνευσης ήταν το περίεργο τριήμερο περιστατικό αυτονόμησης της Σάμου - γειτονικής στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα -  δυο χρόνια μετά (Ιούνιος 1925).


Τα στρατεύματα κατοχής στην Ελλάδα μεταξύ 1941-43 ήταν κυρίως ιταλικά. Μόνο με λουλούδια δεν αντιμετώπισε το ιταλικό ιππικό τους διαδηλωτές της 25ης Μαρτίου 1943. Βιαιότητες υπήρξαν και αλλού, όχι μόνο κατασταλτικές αλλά και με συγκεκριμένες στοχεύσεις, συμπεριλαμβανομένης της ουσιαστικής προσάρτησης των Επτανήσων καθώς και της στήριξης ενός φιλοϊταλικού βλάχικου κινήματος στην Πίνδο. Ωστόσο, στη συλλογική μνήμη οι καλοκάγαθοι γείτονές μας παίρνουν κιθαρίτσες και τραγουδάνε μαζί με τους Έλληνες, μέχρι να χαλάσουν τη γαλήνη όλων οι βάναυσοι Φριτς με τα αυτόματα και τα ράους.


Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας την έκανε διεθνώς συμπαθέστερη, όπως και το προφίλ της ήπιας ισχύος που επέδειξε συστηματικά στη μεταπολεμική περίοδο. Οι Έλληνες όπως ήταν φυσικό την προτιμούσαν για σπουδές, για πρόσβαση στη Δύση, ως υπόδειγμα για το τι μπορεί να γίνει μια μεσογειακή χώρα, ως τόπο πολιτισμού, μόδας και γευσιγνωσίας. Οι όποιες μνήμες, μετά από τόσα άλλα εντονότερα που μεσολάβησαν, ξεθώριασαν αρκετά ώστε πόλεις που έχασαν κόσμο στους βομβαρδισμούς του '40 να πανηγυρίζουν ξέφρενα τις ποδοσφαιρικές επιτυχίες της Εθνικής Ιταλίας μία και δύο γενιές αργότερα.


Μην παρερμηνεύετε αυτά που διαβάζετε. Δεν έχω κανένα πρόβλημα με τη λήθη - τη θεωρώ υγιέστατη στη συγκεκριμένη περίπτωση. Μόνο, να, μου φαίνεται κομμάτι επιλεκτική. Δεν τη βλέπω να εφαρμόζεται γενικότερα, αν κρίνω από διάφορες εμμονές για γεγονότα ή και λόγια που δεν τα πρόλαβε πια κανείς εν ζωή Έλληνας - με απόσταση ενός ή περισσότερων αιώνων. Ας παραδεχτούμε ότι στην Ιταλία έχουμε βρει την σταθερά αγαπημένη μας μεγάλη χώρα, που με μεγαλοψυχία μας αφήνει να νομίζουμε ότι είμαστε "ούνα ράτσα, ούνα φάτσα", ξέροντας ότι την επόμενη ώρα θα θυμηθούμε αυτάρεσκα, τρομάρα μας, πόσο ανάδελφον έθνος είμεθα.




Στη φωτό η Ριέκα, πρώην Φιούμε. Και τα δύο ονόματα της πόλης σημαίνουν ποτάμι, το διερχόμενο που μεσοπολεμικά - μετά τις ταραχές - αποτελούσε το σύνορο Ιταλίας και Γιουγκοσλαβίας.





9 Απρ 2016

Εν αρχή ήσαν η γη τε και το ύδωρ, ήγουν...

Δεν υπάρχει τίποτα το μαγικό αν κάτι διαρκεί δέκα χρόνια. Μπορεί να είναι ένα εύκολο κλισέ ο κύκλος, αλλά η πραγματική ζωή παίρνει δρόμο, δεν γυρίζει πίσω στα ίδια. Κύκλους κάνουν οι ιώσεις, όπως σωστά μου είπαν.

Το laspi.gr έζησε μια δεκαετία, τον καιρό που το διαδίκτυο άρχισε να γίνεται σημαντικό μα δεν ήταν ακόμη αυτονόητο. Οι αλλαγές στις ζωές των "αρχισυντακτών" σε συνδυασμό με κάποιες σκοτεινές κυβερνοεπιθέσεις έκοψαν τη φόρα στο διαδικτυακό σατιρικό περιοδικό - μετεξέλιξη μιας καλτ έντυπης έκδοσης 27 αντιτύπων.

Ένας από τους δημιουργούς, εμπνευσμένος από τη δική του αλλαγή, αποφάσισε τότε να ξεκινήσει (πρώτα στο blogsource και μετά εδώ) το δικό του σημείο έκφρασης. Δεν ξέρω αν η επανεμφάνιση της λάσπης (της) - ασυγκρίτως πιο δημοφιλούς από οποιαδήποτε ατομική μας πρωτοβουλία - θα ξεφύγει από την αναβίωση του παρελθοντος και θα συνδεθεί με νέο υλικό. Ούτε αν, φέτος που κλείνει δεκαετία από τα πρώτα άρθρα του εδώ ιστολογίου, θα ολοκληρωθεί η πορεία του.

Έχοντας αναγγείλει στις αρχές του 2010 μια βραχύβια απόφαση διακοπής του μπλογκ - που ανατράπηκε πριν καν κλείσει μήνας - ξέρω ότι δεν πρέπει να λέμε μεγάλες κουβέντες. Ακόμη και όταν τα χρόνια είναι στρογγυλά, ακόμη κι αν η νέα δική μου μετοίκηση είναι σημάδι αλλαγής όσο λίγα - ακόμη, τέλος, κι αν η επικαιρότητα της Ελλάδας (πηγή για το μεγαλύτερο μέρος των αναρτήσεων) μου είναι τώρα μακρινή και από κάποιες απόψεις απαγορευτική (ή και ηθικά απαγορευμένη) για σχολιασμό.

Με άλλα λόγια, δεν ξέρω τι θα γίνει με αυτό εδώ το μπλογκ, το σίγουρο όμως είναι ότι στο laspi.gr έχετε πολλά να διαβάσετε. Ακόμη κι αν είστε από αυτούς που δεν έχαναν δημοσίευση. Ή ειδικά εσείς - θα εκπλαγείτε και οι ίδιοι με την εξέλιξη κάποιων πραγμάτων (και προσώπων) και τη σταθερότητα ή στασιμότητα άλλων.

Απολαύστε!

2 Απρ 2016

Ο άνεμος

Αυτά που παίρνει ο άνεμος, δεν ξέρουμε στα σίγουρα πού πηγαίνουν. Ξέρουμε μόνο ότι τα παίρνει. Και χαιρόμαστε που εμείς μένουμε ακλόνητοι.

Έχω έναν αγαπημένο άνεμο, είναι βοριάς συνήθως, στεγνός και στιβαρός. Τέσσερα με πέντε μπωφόρ, με συντρόφευε τα καλοκαίρια. Ποτέ δεν απόρησα πού πηγαίνει. Μάλλον πουθενά. Στο φεγγαρόφωτο, τα κύματα του κόλπου έδειχναν μια κίνηση σχεδόν ορμητική, σαν ποτάμι. Ο Δούναβης του Αιγαίου βέβαια δεν πήγαινε πουθενά, στο μυχό κατέληγαν όλα, με παφλασμό και μπόλικο σκουπίδι.

Κι άλλες φορές που καθόμουν στο μυχό, σε τραπέζι βραδινό, τελευταία παρέα του μαγαζιού πριν κλείσει αλλά και μετά το κλείσιμο, ένιωθα πάλι τον αέρα να συνεχίζει εκεί που το κύμα έσκαγε και σταματούσε. Κάπου θα πήγαινε, δεν μπορεί, αλλά ποτέ δεν έμαθα. Καθόμουν και απολάμβανα. Και καλά έκανα. Δεν μπορούσα να τον σταματήσω, να τον αλλάξω, ούτε καν να τον μετριάσω.

Ούτε στενοχωριόμουν για τις χαρτοπετσέτες και όλα τα άλλα που έφευγαν. Μου αρκούσε η δική μου δύναμη. Πατούσα γερά. Κάποτε καθόμουν. Κάποτε προχωρούσα. Κόντρα ή πρίμα.

Ο καιρός αλλάζει, οι πορείες το ίδιο, τα δήθεν σταθερά φθείρονται, ή σπάνε, ή τελειώνουν. Μόνο κάτι σκουπίδια αποδεικνύονται εξόχως ανθεκτικά, αδιάσπαστα. Καθώς και κάποια σπάνια ανθρώπινα δημιουργήματα. Τα περισσότερα είναι στα κεφάλια μας. Μπορεί και να αποτυπώνονται σε ύλη, αλλά αυτό είναι λεπτομέρεια.

Ένας άνεμος τελικά δίνει τη δύναμη και εδώ. Χλευάζοντας τα μυαλά που παίρνουν αέρα μπορεί καμιά φορά να κρύβουμε θαυμασμό (θα αποφύγω να σκεφτώ το φθόνο) ή να συνειδητοποιούμε με τρόμο ότι δεν είμαστε αμετακίνητοι κι ούτε θα 'πρεπε.

28 Μαρ 2016

Συνταγματαρχία

Μια από τις πιο ενοχλητικές εμμονές του υποτιθέμενου δημοσίου διαλόγου στην Ελλάδα είναι οι διαρκείς προτάσεις αναθεώρησης του Συντάγματος.

Οι προτάσεις αυτές φαίνονται να αποτελούν συνεπή προσπάθεια job creation, απασχόλησης δηλαδή για τους ουκ ολίγους συνταγματολόγους και συναφείς επαγγελματικούς κλάδους. Ανακαλύπτοντας δήθεν αδήριτες ανάγκες αλλαγών, οι εν λόγω ειδικοί δεν διαφέρουν από άλλες ομάδες μεγάλης επιρροής που επιβάλλουν τη δική τους ατζέντα σε πείσμα των πορισμάτων μιας ψύχραιμης ανάλυσης.

Δεν είμαι καθόλου πεπεισμένος ότι οι θεσμικές αδυναμίες που ταλανίζουν τη χώρα είναι απόρροια ανεπαρκών προνοιών ενός Συντάγματος που έχει αναθεωρηθεί πλείστες όσες φορές. Συχνά τα προβλήματα δεν είναι καν θέμα νόμων, αλλά ανεπαρκούς εφαρμογής τους.

Χωρίς να μπαίνω σε λεπτομέρειες επιστημονικών πεδίων που δεν γνωρίζω, η ταπεινή μου γνώμη είναι ότι τόσο η προβολή της πρωτοβουλίας Μητσοτάκη όσο και η παλιότερη (ξεχασμένη) απόπειρα του Σαμαρά, πριν πέσει λόγω μη εκλογής Δήμα στην Προεδρία, δεν αποτελούν παρά σπασμωδική ανταπόκριση σε συνταγματολόγους του καφενείου, που έχουν καταφέρει να πείσουν πολύ κόσμο ότι το πρόβλημα της χώρας είναι η μεταπολίτευση του '74.

Οι - συνήθως εκ δεξιών και μάλιστα ακροδεξιών - απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί για "τους 300" (που "πρέπει" να γίνουν 200 αύριο το πρωί), τους υπαλλήλους της Βουλής και τα προνόμιά τους, το δήθεν ανήκουστο φαινόμενο των εξωκοινοβουλευτικών υπουργών κ.λπ. δείχνουν να κρύβονται πίσω από τις βαρύγδουπες πρωτοβουλίες Σαμαρά και τώρα Μητσοτάκη.

Βάλτε από κοντά και το Εθν-όΣ (νέο κόμμα Καρατζαφέρη, το τονίζω στη λήγουσα για να δείξω τη συνέχεια με το Λα-όΣ) και βλέπετε μια συνειδητή προσπάθεια να χτυπηθεί η λαϊκίστικη "τέρμα" δεξιά, όχι με την άμεση καταδίκη των φασιστών, ρατσιστών και ξενόφοβων (αυτά είναι γι' αριστερούς) αλλά διά της ενσωματώσεως.

Συνειδητή και απελπισμένη. Και μάλλον καταδικασμένη σε αποτυχία. Εκτός αν ο Κυριάκος και οι συν αυτώ ξέρουν κάτι που δεν ξέρω.

15 Μαρ 2016

Αγκομαχώντας

Μπορεί να μεταφράστηκε στην Ελλάδα ως "Λεωφορείο ο Πόθος", όμως ήταν τραμ. Streetcar.

Εξαφανίστηκε αυτό το μέσο μεταφοράς από τις αμερικανικές πόλεις, όπως και από τις βρετανικές και ελληνικές, περίπου την ίδια εποχή - μεταπολεμικά. [Για όποιον θέλει παρασκήνιο, έχουμε γράψει στο παρελθόν.]

Οι σύγχρονες αντιλήψεις το ξανάφεραν στις χώρες αυτές. Όχι πάντα με τεράστια επιτυχία. Αν στην Αθήνα η ολυμπιακή του αναβίωση μοιάζει ατελής, στην αμερικανική πρωτεύουσα δείχνει σαν ένα μεγάλο αστείο.

Η γραμμή είναι πιλοτική και προς το παρόν δωρεάν. Συνδέει τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό με τις όχθες του ποταμού Ανακόστια ακριβώς ανατολικά. Περνά από μια μέση γειτονιά της Ουάσιγκτον, απ' αυτές που στα πεζοδρόμια βλέπεις μόνο μία φυλή. Οι ράγες είναι στη δεξιά λωρίδα, κολλητά στα παρκαρισμένα αυτοκίνητα και ανάμεσα στη λοιπή κυκλοφορία. Χωρίς κανένα διαχωρισμό και φυσικά χωρίς προτεραιότητα έναντι της λοιπής κυκλοφορίας.

Η βραδύτητα είναι παροιμιώδης. Τα 2 μίλια της διαδρομής διανύονται σε 17-20 λεπτά όταν δεν έχει κίνηση. Ομάδες δρομέων έχουν ξεκινήσει τις κόντρες για το ποιος θα καλύψει γρηγορότερα την απόσταση. Οι άνθρωποι εδώ νικούν τις μηχανές.

Τα - συνήθως άδεια - βαγόνια είναι τσέχικης κατασκευής (δεν το γράφουν πουθενά βέβαια, φαντάζομαι δεν θα αρέσει στους δυνητικούς οπαδούς του Τραμπ που όλο και παίρνουν τα πάνω τους) και είχαν αγοραστεί παλιότερα για ένα δίκτυο που ναυάγησε. Το σημερινό σχέδιο είναι η σύνδεση του κέντρου και των ανατολικών συνοικιών με το δυτικό ιστορικό προάστιο του Τζωρτζτάουν. Το τραμ της Ουάσιγκτον έχει ανήφορο μπροστά του.


5 Μαρ 2016

Washington 2016

Τότε που δεν είχαμε διαδίκτυο ούτε δορυφορική τηλεόραση, ένα από τα παράθυρα στον κόσμο ήταν ο σταθμός της Βάσης, ο 1584 στην Αθήνα και 1485 (νομίζω) στη Νέα Μάκρη, μου τον είχε συστήσει η δεύτερη δασκάλα των αγγλικών, που είχε ζήσει κάποια χρόνια στο Μόναχο και οι άνθρωποι εκεί άκουγαν με μανία τον αμερικάνικο σταθμό. Κι ένα δεύτερο παράθυρο ήταν το επίσης αμερικάνικο περιοδικό που δεν βγαίνει πια σε έντυπο, το βρήκα ένα καλοκαίρι στο νησί, την ίδια εποχή της εφηβείας, και έκτοτε ένα μέρος του χαρτζιλικιού μου πήγαινε στη συνδρομή. Δεν ήταν φιλοαμερικανή η δασκάλα, ούτε οι γονείς που μου έδιναν το χαρτζιλίκι, κανείς δεν αγαπούσε τις ΗΠΑ στην Ελλάδα, εκτός ίσως από όσους ζούσαν ακόμη με εμβάσματα ομογενών. Οι συμμαθητές παραξενεύτηκαν όταν ζωγράφισα μια αμερικάνικη σημαία στον πίνακα σ' ένα διάλειμμα του σχολείου, αν ήμουν στο δεύτερο τμήμα που έβγαζαν παμψηφεί κνίτισσα πρόεδρο δεν θα είχα γλιτώσει το κράξιμο, ευτυχώς ήμουν στο λιγότερο σκληροπυρηνικό πρώτο, να 'ναι καλά το Δέλτα του επωνύμου (μπορεί και να υπέθεσαν ότι έπαιρνα έμβασμα και να με λυπήθηκαν). Κόλλησα αναπόφευκτα μια προφορά που δεν έκοβε τα R της λήγουσας, σε αντίθεση με τη βρετανική που για κάποιο λόγο (ας τον πούμε υφέρποντα αντιαμερικανισμό ή απλά επιρροή του British Council) διδάσκεται ως κανονική στα ελληνικά φροντιστήρια. Έβλεπα ανελλιπώς τη Χιλ Στρητ και τους Ντιουξ, άκουγα Μπρους περισσότερο απ' ό,τι Μπριτ (ποπ/ροκ) - και κάπου εκεί το άφησα το πράγμα. Με απέτρεψαν πολλά από το να αναζητήσω ένα αμερικάνικο όνειρο: η διάχυτα επιθετική/ανταγωνιστική στάση της υπερατλαντικής κοινωνίας (που εξηγεί τον ιμπεριαλισμό μάλλον, παρά τρέφεται από αυτόν), η απόσταση που δεν επέτρεπε ένα γρήγορο ταξίδι, η έλλειψη πραγματικά δικών μου ανθρώπων στη δυτική πλευρά του Ατλαντικού, ακόμη και το κόστος των μεταπτυχιακών σε σύγκριση με τις ευρωπαϊκές εναλλακτικές. Η πρώτη μου απόπειρα για βίζα - για να συμμετάσχω σε συνέδριο - συνάντησε άρνηση καθώς συνοδεύτηκε από την πρώτη μου, πενιχρή, φορολογική δήλωση. Η οικονομική κετέστεση, όπως είπε ο πρόξενος, που τελικά πείστηκε με τη δεύτερη, όταν συνόδεψα την αίτηση με γράμμα από ομότιμο καθηγητή. Στη Βοστώνη έμεινα ελάχιστα - ούτε που συνήλθα από το τζετ λαγκ. Τα τηλεφωνήματα γίνονταν στα πεταχτά με ξυστές κάρτες και άγχος. Στην τωρινή μου επίσκεψη στις ΗΠΑ, μια εικοσαετία μετά, οι επικοινωνίες είναι άνετες, διάφορες κάρτες ανοίγουν όλες τις πόρτες, η γειτονιά είναι μοναδική - δυο τετράγωνα από το μάλλον μικρό Άσπρο Σπίτι και άλλα τόσα από τα παλιά λημέρια του Στρος Καν - και γεμάτη ανθρώπους που γνωρίζω. Το παράθυρο στον κόσμο όμως - στην ευτυχή τωρινή συγκυρία του παραδοσιακού διαβάσματος που ανακαλύπτω πάλι - είναι το αδελφό έντυπο (του ίδιου οίκου με το Newsweek) που ακόμα ζει, η κυριακάτικη εφημερίδα που ζυγίζει κάτι κιλά, κάποτε έριξε πρόεδρο και φέρει το όνομα της πρωτεύουσας, αυτής της πόλης που φιλοξενεί την αδιάλειπτη θεσμική έκφραση της σημερινής πολιτικής, όπως διαμορφώθηκε στην καθοριστική επανάσταση που για κάποιο λόγο (επιρροή του Γκρες, Φρανς, Αλλιάνς και - ναι - επίσης υφέρποντα αντιαμερικανισμό) δεν τη διδαχθήκαμε στα σχολεία μας ως τουλάχιστον εξίσου σημαντική με τα χαοτικά γεγονότα του 1789.



4 Μαρ 2016

"Μάγκες" και Ήρωες

Προς το παρόν όλα δείχνουν να δουλεύουν για τον Ντόναλντ Τραμπ.


Έχει προεδρικό παράστημα και μαλλί, λιγάκι σαν τον Τζακ Κεμπ - και αγγλοσαξονικό μονοσύλλαβο επώνυμο, ό,τι πρέπει για ρεπουμπλικάνο ηγέτη.


Ταράζει τα νερά, εντυπωσιάζει απευθυνόμενος σε όσους σιχαίνονται την πολιτική ορθότητα και τους διαδρόμους της εξουσίας. Στέκεται με αυτόν τον τρόπο κάπου στον αντίποδα της Χίλαρυ Κλίντον.


Εκμεταλλεύεται την έλλειψη γραμμής από την απερχόμενη προεδρία Μπαράκ Ομπάμα. Ο αντιπρόεδρος Τζο Μπάιντεν αποφάσισε να μην θέσει υποψηφιότητα. Μπορεί να ήταν προσυμφωνημένο από το 2008 ήδη, τότε που η εσωκομματική αντίπαλος του Ομπάμα συμμάχησε μαζί του. Δεν έχει όμως το χρίσμα του νυν προέδρου, αυτό που θα της έδινε προβάδισμα.


Δεν είναι καν σίγουρο ότι η Αμερική θα ψήφιζε αυτόν που θα υπεδείκνυε, έστω έμμεσα, ο πρώτος της μαύρος πρόεδρος. Κι ας πήγε σχετικά καλά η οικονομία - καλύτερα απ' ό,τι στην Ευρώπη - κι ας καλύφθηκαν πολλοί που δεν είχαν κοινωνική ασφάλιση. Άβυσσος η ψυχή του ψηφοφόρου. Μάλλον βαριέται την προβλεψιμότητα. Μπορεί και να ακολουθεί το ρεύμα του απομονωτισμού και της ξενοφοβίας και της αντίδρασης κατά του "πολιτικού κατεστημένου" που βλέπουμε να εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους στην Ευρώπη.


Ο Τραμπ δεν δείχνει να έχει αντιπάλους εσωτερικά. Ο Τεντ Κρουζ προσπαθεί να αποδείξει ότι δικαιούται να κατέβει για πρόεδρος παρόλο που δεν γεννήθηκε επί αμερικανικού εδάφους (που, με τη στενή ερμηνεία της σχετικής συνταγματικής διάταξης, αποτελεί προϋπόθεση). Οι άλλοι χάνουν έδαφος και διάφοροι φιλορεπουμπλικανικοί κύκλοι δείχνουν τον εκνευρισμό τους για το προβάδισμα του μεγιστάνα. Ο Economist τονίζει ότι οι περισσότεροι ψηφοφόροι δεν έχουν υπερψηφίσει τον Τραμπ (μάλλον άσχετο επιχείρημα για όσους γνωρίζουν τους κανόνες του παιχνιδιού - ούτε ο Κλίντον ψηφίστηκε ποτέ από την πλειοψηφία των Αμερικανών), ενώ ο Μιτ Ρόμνεϋ - παλιός ρεπουμπλικάνος υποψήφιος πρόεδρος - επιτίθεται στον προπορευόμενο του κόμματός του, εκφράζοντας όπως λέγεται την παλιά φρουρά της παράταξης. Η σχέση Τραμπ-Κρουζ αυτή τη στιγμή δείχνει να διαμορφώνεται επιφυλακτική, χαμηλώνοντας τους τόνους, πιθανώς στο πλαίσιο ενότητας του κόμματος.


Οι επιθέσεις μάλλον θα μεγαλώσουν, η κούρσα μέχρι τις εκλογές του Νοεμβρίου πιθανότατα θα είναι σαν ένας καλός αγώνας μπάσκετ, με εναλλαγές ή και ανατροπές. Το προβάδισμα στις προκριματικές δεν προεξοφλεί τη συνέχεια, όπως η διαφορά των 15 πόντων στο πρώτο δεκάλεπτο δεν σημαίνει απολύτως τίποτα όσον αφορά το τελικό αποτέλεσμα. Δεν είναι σίγουρο αν ο Τραμπ θα μπορέσει να νικήσει οποιονδήποτε από τους δύο επικρατέστερους δημοκρατικούς ταχθεί απέναντί του - είτε την Κλίντον είτε τον σοσιαλίζοντα (αλλά με καθόλου προεδρικό μαλλί) Μπέρνι Σάντερς. Για την ώρα ο πολυεκατομμυριούχος (εγγονός ιδιοκτήτη πορνείου, καμιά δουλειά δεν είναι ντροπή) ζει το μακρύ "δεκαπεντάλεπτο δημοσιότητας" την ώρα που ο υπόλοιπος κόσμος αναρωτιέται, ποιος είναι αυτός που τον έκανε μάγκα.


Για την ακρίβεια, MAGA - τα αρχικά του συνθήματός του, "να ξαναγίνει μεγάλη η Αμερική". Making America Great Again. Το όραμα του πατριωτισμού και των λευκών αγγλοσαξόνων προτεσταντών (wasp - σφήκες με κεντρί), με ένα τείχος αντιμεταναστευτικό μεγάλο, ψηλό σαν τα κτίρια του Τραμπ.


Κι όποιος επιχειρήσει να αντιτάξει το άλλο όραμα, των κατατρεγμένων που είχαν ένα όνειρο (I Have A Dream - από την ιστορική ομιλία του εθνικού, αλλά καθόλου αγγλοσάξονα, ήρωα Μάρτιν Λούθερ Κινγκ), καλύτερα να μην το κάνει με ακροστοιχίδα. Το IHAD θυμίζει επικίνδυνα κάτι με χατζάρες και αυτόχειρες μαχητές που φοβούνται όλοι της οι σύμμαχοι αλλά κυρίως η ίδια η Αμερική.