14 Ιαν 2017

Χειμώνας: τι έκπληξη!

Έκπληκτοι οι ζώντες σε πεδινές παραθαλάσσιες πόλεις διαπίστωσαν ότι οι προειδοποιήσεις δεν ήταν υπερβολικές. Ότι ο βαρύς χειμώνας δεν ανήκει στις αφηγήσεις της γιαγιάς κι ότι η "υπερθέρμανση του πλανήτη" δεν καταργεί το χιόνι και την παγωνιά από τη Μεσόγειο. Ακόμη και ενημερωμένοι άνθρωποι έδειξαν να μη γνωρίζουν ότι το κλίμα κρίνεται από ιστορικά στοιχεία σε βάθος δεκαετιών και όχι από το τι θυμάται και διαισθάνεται ο καθένας.

Δεν μπορώ να φανταστώ ότι κανένας στον Δήμο Θεσσαλονίκης, ας πούμε, δεν είχε διαβάσει κάπου ότι η ελάχιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία στην πόλη είναι κοντά στο μείον δεκαπέντε. Ότι το μείον οκτώ που έζησα πριν μια βδομάδα εκεί - το ναδίρ της "Αριάδνης" - μπορεί να είναι κάτω του συνήθους αλλά δεν είναι δα και τόσο ανήκουστο. Οι προγνώσεις καιρού, παρόλο που συχνά αποκλίνουν, αυτή τη φορά ήταν σαφείς, και μάλιστα από αρκετές μέρες πιο πριν: αναμένεται ένα πολύ σοβαρό κύμα ψύχους. Όπως πάντα, αποδείχτηκε αδύνατο να πέσουν μέσα στον ακριβή χρόνο εκδήλωσης, κανείς ωστόσο δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν είχε προειδοποιηθεί.
,
Τι κάνεις λοιπόν, όταν έχεις προειδοποιηθεί; Τι κάνεις ως μονάδα (άτομο, νοικοκυριό, πολίτης) και τι ως ομάδα (φορέας, επιχείρηση, οργανωμένη κοινωνία); Στην πόλη, ειδικά στην πεδινή παραθαλάσσια πόλη καμιά φορά ξεχνάμε τις παλιές βασικές ανάγκες επιβίωσης του ανθρώπινου είδους, μεταξύ των οποίων και η στέγη - προστασία από το, εχμ, κρύο. Το θυμόμαστε καμιά φορά όταν μας πιάνει η ευαισθησία για αστέγους ή πρόσφυγες (συνήθως λέγοντας "κρίμα αλλά ας πρόσεχαν") ή συνηθέστερα όταν πονά η τσέπη από το κόστος θέρμανσης. Κι επειδή η πτώση κάτω από το μηδέν είναι αντικειμενικά σπάνια, δικαιολογούμαστε να μην έχουμε τα αντανακλαστικά του ορεινού ή βορειοευρωπαίου. Ωραία όλα αυτά - ξαναλέω όμως: είχαμε προειδοποιηθεί. Έρχεται πάγος και χιόνι: καλούμαστε αφενός να προστατευθούμε, αφετέρου να συνεχίσουμε να ζούμε και να λειτουργούμε.

Αυτό το δεύτερο, ειδικά στις πόλεις, είναι αδύνατο να επαφίεται μόνο στον πολίτη ή μόνο στην "πολιτεία". Θέλει κοινωνικό συμβόλαιο. Κι ούτε υπάρχει η πολυτέλεια (ειδικά σε μια χώρα που ζορίζεται) να μένει πίσω για τρεις ή δεκατρείς μέρες ένα σύνολο χιλιάδων ή εκατομμυρίων δρατηριοτήτων, με blanket (σαρωτικές) αποφάσεις που μαρτυρούν ευθυνοφοβία: "χιονάει πόλη, κλείσει πόλη" (σχολεία, δρόμους, υπηρεσίες κ.λπ.), ή με ανακοινώσεις εκ των υστέρων που κατηγορούν πάντα τον πολίτη - ή "τα μνημόνια". Ομοίως, δεν μπορεί να λειτουργήσει η κοινωνία αν δεν συνεισφέρει ο καθένας αυτό που του αναλογεί: υπεύθυνη συμπεριφορά από τους οδηγούς ή τους καταναλωτές νερού, στοιχειώδη θέρμανση και μέριμνα αντιολισθηρότητας (ή προειδοποιήσεις ολισθηρότητας) από τις διευθύνσεις σχολείων και άλλων υπηρεσιών - και λίγο φτυάρισμα και αλάτι μπροστά στην πρόσοψη της κάθε ιδιοκτησίας. Στοιχίζει πολύ; Κρατάει πολύ; Θέλει πολλή σκέψη; Ή μήπως νομίζουμε ότι το κοινωνικό συμβόλαιο είναι δουλειά για πολιτικούς και δικηγόρους;

31 Δεκ 2016

Μιλώντας για τα 32 μέτρα, στις 31 του μηνός

Οι οικοδομικοί κανονισμοί της μεταπολιτευτικής εποχής δεν αφήνουν κανένα κτίριο στην Ελλάδα να ξεπεράσει το μαγικό αριθμό των 32 μέτρων σε ύψος. Το κτίριο του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος "Σταύρος Νιάρχος" (ΚΠΙΣΝ - δυστυχώς άλλη μια άθλια νεοελληνική ακροστοιχίδα) δεν ξεφεύγει από αυτόν τον κανόνα. Αν μάλιστα το δεις από την πλευρά της Καλλιθέας και του πάρκου, νομίζεις ότι δεν υπάρχει καν κτίριο. Οι βασικοί άξονες στην παράλληλη της Συγγρού κατεύθυνση βρίσκονται στη συνέχεια των τζιτζιφιώτικων δρόμων και μάλιστα φέρουν τα ονόματά τους (π.χ. οδός Ευριπίδου). Σε αντίθεση όμως με την υπόλοιπη flatland της Καλλιθέας αρχίζουν να ανηφορίζουν. Το "χωμάτινο κάλυμμα" των τεράστιων κτιρίων της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής μοιάζει με λόφος. Πάνω του, κοιτώντας προς το βορρά, νομίζεις ότι το αττικό λεκανοπέδιο είναι σαν αυτό του Καράκας: ότι κλείνει δηλαδή και από το νότο, χωρίς έξοδο στη θάλασσα.

Όχι πως λείπουν και οι θέες προς τη θάλασσα - όμως ο αρχιτέκτονας Ρέντζο Πιάνο (δημιουργός του Μπωμπούρ ή κέντρου Πομπιντού στο Παρίσι όταν ήμουν παιδί) σαν να επέλεξε να της γυρίσει την πλάτη. Ίσως να διείδε - λίγο πριν την έναρξη της ελληνικής δημοσιονομικής κρίσης - ότι η περιοχή του φαληρικού Δέλτα θα έμενε για πολλά χρόνια ακόμη άσχημη και αδιαμόρφωτη, παρά το αναμφίβολο δυναμικό της. Μάλλον γι' αυτό προτίμησε να δείξει στην παραλία το ασχημότερο δυνατό πρόσωπο του καινούργιου κτιριακού συγκροτήματος: έναν σχεδόν συνεχόμενο τοίχο από μπετόν, όπου μάλιστα κάποιοι είχαν το "θράσος" να ονομάσουν Canyon Street (!) την ποδηλατοδρομημένη σούδα που χωρίζει το πάρκινγκ από τα κυρίως κτίρια. 

Η πρόσφατη εξαγγελία πρωτοβουλίας για την ολοκλήρωση των εργασιών της πάλαι ποτέ Ολυμπιακής Ζώνης του Φαλήρου - της μπαζωμένης από το '70 περίπου περιοχής ανάμεσα στο Τροκαντερό και το Μικρολίμανο - δίνει την ελπίδα ότι κάποτε μπορεί να διαψευστούν (-ούμε) οι απαισιόδοξοι και να μπορεί κανείς να βολτάρει ανάμεσα στις δύο παλιές μου γειτονιές, Πειραιά και Καλλιθέα, περνώντας από την πολύπαθη Εσπλανάδα και από έναν παραλιακό περίπατο χωρίς καταυλισμούς και με μόνη ενόχληση τα κουνούπια. Η ήδη κατασκευαζόμενη επέκταση του τραμ μέχρι το κέντρο του Πειραιά, παρά την αναμενόμενη γκρίνια (και χωρίς να αναιρεί κάποια από τα μειονεκτήματα της συγκεκριμένης χάραξης), συμπληρώνει την αίσθηση της αλλιώτικης, φιλικής στο περιβάλλον διαμόρφωσης του τοπίου, σε μια περιοχή που μπορεί να ελπίζει να γίνει cool - αλλά ποτέ δεν ήταν (παρά τη μοναδική τοποθεσία της). Η γενιά των παιδιών μου, μόνο από αφηγήσεις θα ξέρει ότι κάποτε εκεί στο, εχμ, ΚΠΙΣΝ (σημείωση: βρείτε άλλο όνομα!) βρισκόταν ο Ιππόδρομος, τόπος δυστυχίας - είτε ως χώρος συγκέντρωσης αντιφρονούντων, είτε ως πόλος έλξης εθισμένων. Και οι ταινίες που γυρίστηκαν γύρω στο '80 στο Δέλτα, που δείχνουν μια αλλιώτικη νυχτερινή όψη της περιοχής με μηχανόβιους και τραβεστί, δεν θα είναι μόνο καλτ αλλά και απίστευτες - κανείς δεν θα φαντάζεται αυτόν τον τόπο ως πυρήνα παρακμής.

Έτσι ελπίζουμε τουλάχιστον. Είναι ελπιδοφόρο, να αναδύεται ένα τόσο εντυπωσιακό συγκρότημα τον καιρό της κρίσης - έστω και από κεκτημένη ταχύτητα, σε συνέχεια συμφωνιών που υπογράφηκαν την περίοδο 2006-2009 και με βασικό πλεονέκτημα τη ρευστότητα που διέθετε ο ιδιώτης δωρητής. Τα όσα κατασκευάστηκαν πριν το 2004 για τους Ολυμπιακούς συνολικά δεν υστερούσαν σε όγκο. Το momentum που χάθηκε σε αυτά, θα μπορέσει να διατηρηθεί στη νέα Λυρική και τη νέα Βιβλιοθήκη; Η συζήτηση αυτή οδηγεί σε σκέψεις για business plan και παρεμφερή, υψίστης σημασίας ζητήματα. Οι προβληματισμοί όμως θα περιμένουν για λίγο. Προτιμώ να κλείσω τη χρονιά που φεύγει κρατώντας λίγη από την ομορφιά της πρώτης ολοκληρωμένης εντύπωσης. 

Ευτυχισμένο το 2017!








16 Δεκ 2016

Dum Tek Tek

"Εδώ είναι Σιίτες" ήταν η αυτόματη απάντηση όταν ρωτήθηκα μήπως τα φώτα με τους σημαιοφόρους στα Flame Towers έχουν να κάνουν με τα Χριστούγεννα. Η έκπληξη όμως με περίμενε στην κεντρική πλατεία με τα συντριβάνια, με ένα κανονικό εορταστικό χωριό - που στήθηκε σε χρόνο μηδέν, όπως έμαθα - με τα περίπτερά του και το δέντρο του και τα όλα του, μέχρι και Santa έτοιμο να βγάλει φωτογραφίες στο ντεκόρ που απεικόνιζε ένα ζεστό σαλόνι.

Αντιστάθηκα εύκολα στη ζεστή σοκολάτα του Λβιβ· το στομάχι γέμισε με πίτσα που έφαγα στον χιονόκαιρο, ακούγοντας το Ντουμ Τεκ Τεκ της Χαντισέ και χαζεύοντας τον κόσμο να κάνει αυτό ακριβώς που θα έκανε σε μια οποιαδήποτε πόλη της "Δύσης". Ένας αφελής θα έλεγε ότι τα Χριστούγεννα διαπότισαν την ανατολίτικη χώρα, μάταια όμως θα έψαχνε για σταυρούς και φάτνες. Ούτε καν αλκοόλ δεν σερβίρονταν. Η αψίδα έγραφε απλά το όνομα της επόμενης χρονιάς, το Γίλμπασι άλλωστε ξέρω πως το γιορτάζουν στην Τουρκία ως κοσμική γιορτή της ημερολογιακής Πρωτοχρονιάς. Στους φίλους εδώ στο Μπακού ευχήθηκα ό,τι και στους περισσότερους που δεν θα με ενδιέφερε το τι πιστεύουν πως μπορεί να τους σώσει: να περάσουν καλά με τις οικογένειές τους. Happy Holidays, ισχύει για όσους δεν θέλουν να καταστρέψουν τον κόσμο.

Βλέπω, με άλλα λόγια, κάτι λίγο πιο ουσιαστικό από την προφανή εμπορικότητα και παγκοσμιοποίηση στα Season's Greetings. Ίσως η επιθυμία του κόσμου να ζήσει ειρηνικά και "όπως στη Δύση" - με τον ανοιχτό δρόμο ελπίδας - να είναι κάτι πολύ καλό από μόνο του, και όχι απλά το μη χείρον απέναντι στους (πάσης φύσεως) φονταμενταλισμούς.





3 Δεκ 2016

Kiev, said the commissar

Γιόρτασα τα 48α γενέθλια με συναδέλφους από τρεις ηπείρους σε μια ιρλανδέζικη παμπ στο Κίεβο. Η Ο'Μπράιανς βρίσκεται στον επικλινή δρόμο που συνδέει το ύψωμα των χρυσαφένιων τρούλων με την επεισοδιακή πλατεία Μαϊντάν - τον τόπο των πρόσφατων διαδηλώσεων, με το Μέγαρο Τσαϊκόφσκι στη μια μεριά και το υπόγειο mall πλάι στα ΜακΝτόναλντς από την άλλη. Η πόλη δείχνει αυτοκρατορική σε πολλά της γνωρίσματα. Η παραδοσιακή της γειτονιά δεν έχει τους στενούς δρόμους της Πλάκας ή της βελιγραδιώτικης Skadarlija, αλλά ένα φαρδύ καλντερίμι - το οποίο ούτε που σκέφτηκα να κατέβω όταν ξαναεπισκέφθηκα την πόλη δυο μήνες αργότερα με αρνητικές θερμοκρασίες. Ο διερμηνέας Μιχαήλ με διαβεβαίωσε βαριεστημένα ότι η χιονόπτωση θα κρατούσε σχεδόν αδιάλειπτη για τουλάχιστον δέκα μέρες ακόμη.

Η άσπρη κουβέρτα θα μείνει και η υποδοχή της κάθε χρόνο αποτελεί ιεροτελεστία στο κέντρο οδικής συντήρησης στις παρυφές της πρωτεύουσας. Η τελευταία Κυριακή κάθε Οκτώβρη έχει οριστεί μέρα χειμερινής συντήρησης - ευκαιρία για το τελευταίο ομαδικό ποτό πριν τον πόλεμο με τα χιόνια. Ο στρατός του εκτελούντος χρέη, αγγλιστί acting ("and active" κατά το λογοπαίγνιο που μετέφρασε ατόφιο ο "Μάικλ") επικεφαλής της ομάδας παρατάσσεται με τα εκχιονιστικά στο σχηματισμό μιας ιδιότυπης ουκρανικής φάλαγγας. Ούτε ένα ούτε δύο αλλά πέντε φορτηγά με λεπίδα κινούνται λοξά ώστε να διώχνουν το χιόνι στο πλάι από ένα δρόμο πλάτους δύο λωρίδων. Το έκτο όχημα που ακολουθεί σκορπίζει αλάτι δεξιά κι αριστερά για να μην παγώσει ο καθαρισμένος δρόμος. Προσπαθώ να τους εξηγήσω ότι είναι μύθος πως στην Ελλάδα δεν υπάρχουν χιόνια, αλλά το μόνο που καταφέρνω είναι να μου κάνουν πλάκα ότι το μόνο πράγμα στην Ελλάδα που μπορεί να κάνει ένα δρόμο να γλιστρά είναι τα πεσμένα μανταρίνια.

Η βοηθητική βάση του δρόμου - μιας τετραλώριδης αρτηρίας από αυτές που συνδέουν τον κάμπο με τα Καρπάθια στα δυτικά - βρίσκεται σε ένα χωριό από τα πάμπολλα πεδινά. Οι εγκαταστάσεις της είναι υποτυπώδεις και λασπωμένες. "Δεν θα σου πλύνω τα παπούτσια", αστειεύεται ο "acting" και επιτέλους αποφασίζω να κάνω μεταβολή. Δεν έχω άλλωστε τίποτα καινούργιο να δω προχωρώντας προς το σωρό με την άμμο και το αλάτι. Προσπερνώντας την αποθήκη από τσιμεντόλιθους, που τη φυλά ένα δεμένο μαύρο σκυλί, μπαίνω στο διατηρητέο κτίριο, που μοιάζει περισσότερο με χάνι. Ήταν χάνι - τον καιρό της Μεγάλης Αικατερίνης, όπως μου είπαν, οι άμαξες από και προς τη Λιθουανία και την Αγία Πετρούπολη σταματούσαν εκεί. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο λειτούργησε ως ιατρικό κέντρο - μπορεί για τους Ναζί, τους Σοβιετικούς ή και τους δύο. Σήμερα μαζί με τη βάση συντήρησης συστεγάζει το τοπικό ταχυδρομικό γραφείο, η υπάλληλος του οποίου ευγενικά μας ρώτησε αν χρειαζόμασταν κάτι πριν σχολάσει, μετά το εξοντωτικό ωράριο που τελείωσε κάπου στη μία το μεσημέρι.

Ο τοπικός διαχειριστής συντήρησης στο ιστορικό κτίριο μου πρόσφερε νερό σε ένα φλιτζάνι προορισμένο για τσάι. Δεν άργησε να ακουστεί το αναμενόμενο αστείο για το νερό σαρανταδύο βαθμών - τη βότκα που θα ταίριαζε με το κρύο της ατμόσφαιρας. Ο συνάδελφος μηχανικός Ίγκορ μιλούσε για τις γιορτινές μέρες που άφηνε την οικογένειά του για να τρέξει να συντονίσει τον αποχιονισμό. Του είπα ότι στην Ελλάδα μια αντίστοιχη ομάδα εργαζομένων έχει πάνω κάτω τα ίδια "έθιμα".

Οι άνθρωποι με τα γούνινα καπέλα με άκουσαν με ενδιαφέρον να αφηγούμαι τις εμπειρίες μου από την Ελλάδα. Πριν φύγουμε ένας τους μου είπε πόση εντύπωση του έκανε μια καλοκαιρινή επίσκεψή του στη Βουλγαρία. Μπορούσε να συνεννοηθεί με τον κόσμο μια και είχαν τόσες πολλές κοινές λέξεις. Δυσκολεύτηκε να πιστέψει την πληροφορία ότι τα ελληνικά, παρά τη γειτονική γεωγραφία, δεν είναι σλάβική γλώσσα. Μπορώ να τον κατανοήσω - δεν διαφέρει σε πολύ από τους Αμερικάνους που δεν γνωρίζουν τα όρια Ευρώπης και Ασίας, ή και εμάς που συχνά θεωρούμε σλάβους συλλήβδην όλους τους πρώην ανατολικοευρωπαίους όπως τους Ούγγρους, Γεωργιανούς και πολίτες των βαλτικών χωρών.

Την τελευταία μου βραδιά συνδέθηκα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου και πάλι εμφανίστηκαν υποτιθέμενες δηλώσεις του Κίσινγκερ για την Ελλάδα. Αφού χαμογέλασα, θυμήθηκα ένα πραγματικό του άρθρο, γραμμένο πριν δυόμισι περίπου χρόνια, τον καιρό προσάρτησης της Κριμαίας. Δεν ξέρω αν η κοσμοθεωρία του έχει επηρεάσει το επιτελείο εξωτερικής πολιτικής του νέου Αμερικανού προέδρου. Ωστόσο οι προειδοποιήσεις του για την ιδιαιτερότητα της Ουκρανίας μου είχαν τότε φανεί εξαιρετικά νηφάλιες. Τις έχω στο μυαλό μου όποτε βλέπω την πληθώρα ευρωπαϊκών σημαιών στο Κίεβο και τον πίνακα αναχωρήσεων του Μπόρισπιλ που δεν έχει καμία πτήση προς Ρωσία - και όποτε ακούω τις ίδιες λέξεις με διαφορετική προφορά, ενίοτε από το ίδιο άτομο, στο πλαίσιο της γλώσσας-αχταρμά που λέγεται σούρζυκ, ρώσικα και ουκρανικά μπερδεμένα όπως ολόκληρη αυτή η κοινωνία των σαράντα και πλέον εκατομμυρίων, όπως όλοι μας σε τελευταία ανάλυση.

*Ο τίτλος είναι από στίχο του Red Army Blues (Waterboys)

19 Νοε 2016

Αίνιγμα: βρες την πόλη

Σε φέρνει το πλοίο από τα καταπράσινα νησιά με την ενετική παράδοση. Κατεβαίνεις και περπατάς το μώλο. Διασχίζεις τη σιδηροδρομική γραμμή και τον παραλιακό δρόμο, μονόδρομο με τα αυτοκίνητα να έρχονται από τα αριστερά σου.

Μπαίνεις στον πεζόδρομο και, αφού διασχίσεις τον δεύτερο μονόδρομο (της αντίθετης κίνησης) μπαίνεις στην καρδιά του κέντρου, στο σταυροδρόμι του κάθετου με τον οριζόντιο πεζόδρομο. Το μέρος σφύζει από ζωή μέρα και νύχτα. Παραπάνω είναι ένα ξενοδοχείο με μάλλον αδιάφορη αρχιτεκτονική και λίγο αργότερα αρχίζουν τα σκαλάκια, που σε βγάζουν στην άνω πόλη με τα ρωμαϊκά μνημεία και τις παλιές εκκλησίες. 

Ακόμα πιο ψηλά, εκεί που τελειώνει η πόλη, είναι ο περιφερειακός αυτοκινητόδρομος, διλώριδος ανά κατεύθυνση με τούνελ και γέφυρες πάνω από χαράδρες. Η πόλη των διακοσίων χιλιάδων - που απέχει περίπου 2 ώρες με το αυτοκίνητο από την πρωτεύουσα - είναι γνωστή για το καρναβάλι της και για τον, αριστερότερο από το μέσο όρο της χώρας, πολιτικό προσανατολισμό του πληθυσμού της. Η κάποτε ακμάζουσα ιταλική παροικία λιγόστεψε μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. 

Το λιμάνι πάει να πάρει τα πάνω του για να ανταγωνιστεί τα μεγαλύτερα της περιοχής αλλά η επέκτασή του είναι ακόμα ανολοκλήρωτη. Λίγα χιλιόμετρα παρακάτω μια εντυπωσιακή γέφυρα οδηγεί σε μια καλαίσθητα διατηρημένη παραθαλάσσια πόλη της μεσαιωνικής εποχής. 

Φαντάζομαι βρήκατε την απάντηση. Τις δύο απαντήσεις, για την ακρίβεια.

12 Νοε 2016

Εκλογές ΗΠΑ

Δεδομένα 4 μέρες μετά τις αμερικανικές εκλογές:

-1- Ψήφισε περισσότερος κόσμος απ' ό,τι το 2012. 
-2- Ο Τραμπ πήρε περισσότερες ψήφους απ' ό,τι ο Ρόμνεϊ το 2012.
-3- Η Κλίντον κερδίζει τη λαϊκή ψήφο αλλά μάλλον με κάτω από 50% ποσοστό. 
-4- Η Κλίντον ενδέχεται να ξεπεράσει τις ψήφους του Ομπάμα το 2012, αλλά αυτό θα εξαρτηθεί από ψήφους που δεν έχουν ακόμη καταμετρηθεί. Προς το παρόν υπολείπεται.
-5- Οι "μικροί" πήραν σχεδόν 5% - ανέβηκαν πολύ, για τα αμερικανικά δεδομένα. Στο μεγαλύτερο μέρος τους οι ψήφοι αυτές πήγαν σε κόμματα "αρχών" - με συναπτά έτη πολιτικής παρουσίας - και όχι κάποιον εφήμερο σταρ (άλλωστε ο σταρ φέτος ήταν σε μεγάλο κόμμα!).
-6- Η Κλίντον και οι Δημοκρατικοί δεν έθεσαν θέμα εκλογικού νόμου και λογικά η καμπάνια τους θα ήταν στοχευμένη στο να κερδίσουν τους 270 εκλέκτορες (το οποίο και μετράει) και όχι να πλειοψηφήσουν στο λαό - άρα δεν είναι οι "πραγματικοί νικητές" και όλα τα άλλα όμορφα που ακούγονται. Θέμα εκλογικού νόμου είχε τεθεί στο παρελθόν - με δικομματική υποστήριξη στη σχετική πρόταση - αλλά ανεπιτυχώς, καθώς υπήρχαν αντιδράσεις και από τα δύο κόμματα, ιδίως από πολιτείες μεσαίου μεγέθους που ήθελαν να διατηρήσουν το ειδικό τους βάρος αμείωτο. 
-7- Η καμπάνια Τραμπ επανέφερε την κυριαρχία του ρεπουμπλικανικού μπλοκ στο νότο και τις μεσοδυτικές πολιτείες. Ο Ομπάμα είχε σπάσει αυτήν την κάποτε θεωρούμενη ως "κλειδωμένη πλειοψηφία". Οι λεγόμενες πολιτείες-κλειδιά κρίθηκαν καθαρά, χωρίς περιπτώσεις όπως η Φλόριντα του 2000 που έδωσε τη συνολική νίκη στον Μπους Τζούνιορ. 
-8- Τα γκάλοπ όπως συνοψίζονταν έδειχναν μέχρι τις τελευταίες μέρες μια τάση ελαφρά υπέρ της Κλίντον. Τόσο στη λαϊκή ψήφο όσο και σε επίπεδο πολιτειών-κλειδιών. Η Πενσυλβανία π.χ. δύσκολα φαινόταν ότι θα πάει στον Τραμπ. Η απόκλιση από την πραγματικότητα μπορεί να σημαίνει κρυφή ψήφο υπέρ Τραμπ, μπορεί και ατέλειες της δειγματοληψίας σε επίπεδο πολιτείας. Πάντως το συνολικό προβάδισμα τις τελευταίες κάμποσες μέρες ήταν σαφώς στα όρια του στατιστικού σφάλματος. 
-9- Έχει κάτι το παράδοξο ο χαρακτηρισμός της ψήφου στον επιχειρηματία που πήρε το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων ως "αντισυστημικής". Τα ΜΜΕ των ΗΠΑ από δεκαετίες θεωρούνται ότι γέρνουν υπέρ των Δημοκρατικών - φέτος δεν έγινε κάτι πολύ διαφορετικό. [Το 1992 θυμάμαι που ο Μπους (πατήρ) ζητούσε από τους πολίτες να τον επανεκλέξουν για να τη σπάσουν στα μέσα ενημέρωσης.] Φέτος ο Ομπάμα έκανε (οικογενειακώς) τέτοια εκστρατεία υπέρ της Δημοκρατικής υποψηφίου που κανένας άλλος πρόεδρος δεν έχει κάνει στο παρελθόν για τον υποψήφιο του κόμματός του. Και η Κλίντον μπορεί να κέρδισε όσους δεν ήθελαν Τραμπ αλλά μάλλον δεν της έδωσε θετικούς πόντους το ότι είναι σύζυγος του παλιού προέδρου, που άλλωστε κι αυτός ποτέ δεν πήρε πάνω από 50% στο λαό. Ωστόσο οι βαρύγδουποι χαρακτηρισμοί θέλουν προσοχή. Η επανάκαμψη των Ρεπουμπλικάνων με ψήφο "αγανάκτησης" (που υποτίθεται ότι χαρακτηρίζει επιλογές ορισμένων χαρακτηριστικών δημογραφικών ομάδων όπως οι "λευκοί χωρίς πτυχίο") έχει ξαναγίνει στο παρελθόν χωρίς να χαρακτηριστεί τόσο επαναστατική. Η εναλλαγή συντηρητικών-φιλελεύθερων (το αμερικανικό ανάλογο του "δεξιός-αριστερός") είναι ένα χαρακτηριστικό της υγιούς δημοκρατίας.  

Μπλε και πράσινο υπόβαθρο

Με έκπληξη ο ελληνικός λαός πληροφορήθηκε σήμερα ότι η Ελευσίνα (Eleusis, γερμ. Ελόιζις), η οποία ανακηρύχθηκε πολιτιστική συμπρωτεύουσα του 2021 μαζί με τη ρουμανική Τιμισοάρα και το σερβικό Νόβι Σαντ, είναι πόλη και στη σύγχρονη Ελλάδα.

Η πλειοψηφία των πρωτευουσιάνων συμπολιτών μας μόλις και μετά βίας γνωρίζει εξ ακοής μερικούς από τις πολλές δεκάδες δήμων που συναποτελούν το περίφημο λεκανοπέδιο. Στην δε καθημερινότητά του ο μέσος κάτοικος της Αττικής θα πατήσει το πόδι του το πολύ σε δύο δήμους (σπιτιού και βασικής ασχολίας) ενος πολεοδομικού συγκροτήματος με διάσπαρτα βουνά και λόφους, που τον εμποδίζουν να δει - κυριολεκτικά - πέρα από τη μύτη του.

Στις αρχές του 21ου αιώνα υπήρχε βάσιμη ελπίδα ότι οι νέοι αυτοκινητόδρομοι θα έδιναν στον Αθηναίο και Πειραιώτη τη δυνατότητα να γνωρίσει την υπόλοιπη Αττική, πέρα από τα ξενυχτάδικα της παραλιακής και τις χασαποταβέρνες στα αρβανιτοχώρια (που θα τον προσέλκυαν ακόμη και με καρόδρομο).

Από τα δύο καινούργια λεκανοπέδια που έφερε κοντά στο ορίτζιναλ η Αττική Οδός, το πιο προσιτό ήταν αυτό των Μεσογείων, χάρη στο αεροδρόμιο και τα εκπτωτικά χωριά. Το άλλο, το δυτικό με τα φουγάρα, παρέμεινε πέρασμα - και μάλιστα ακόμη πιο μακριά από τους οικισμούς σε σχέση το παλιό.

Η κρίση, τέλος, δυσκόλεψε τις μετακινήσεις με αυτοκίνητο, που έγιναν ακριβότερες και πιο απρόσιτες. Οι περαστικοί για Πελοπόννησο και δυτική Ελλάδα έμεναν πάντα με την εντύπωση ότι η "Ελευσίνα" των πινακίδων ήταν ένα απλό τοπωνύμιο με κάτι αρχαία, σαν τους Δελφούς ή το Σούνιο ας πούμε - τόσο που απορούσες γιατί οι πινακίδες προς αυτήν δεν είχαν το καφέ φόντο του πολιτισμού. Λίγοι έβγαιναν στον κόμβο για να δουν την παλιά απόληξη της Ιεράς Οδού. Η σημαντική αρχαία πόλη είχε περίπου χαθεί - κι ήταν διαρκές αυτό το Ελευσίνιο μυστήριο.

Οι λίγοι που την είχαν ακουστά, πάλι, τη σύγχρονη Ελευσίνα, την φαντάζονταν σαν τη Δραπετσώνα, με το λαϊκό κορίτσι που κάποιος είχε αγαπήσει εκεί μια φορά και το έκανε τραγούδι, με το γεράνι και την εργατιά και την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Και οι Πειραιώτες, ειδικά της Βήτα, μπορεί να δυσκολεύονται ακόμη να δουν σαν ξεχωριστή πόλη μια συνοικία που εξυπηρετιόταν από παλιά με αστικό λεωφορείο (ενώ η Ραφήνα και το Πόρτο Ράφτη βασίζονταν στα ακριβότερα ΚΤΕΛ). Με την ίδια λογική, θα έλεγαν, ας γίνει πολιτιστική πρωτεύουσα και ο Άλιμος του Θουκυδίδη.

Προσωπικά, αν και ήμουν Πειραιώτης της Άλφα, μια παρόμοια αντίληψη είχα, μέχρι λίγο πριν την Ολυμπιάδα. Τότε, ως προνομιακός -λόγω δουλειάς- γνώστης του καινούργιου δρόμου είχα την ευκαιρία να περάσω όμορφα διαλείμματα σε ένα από τα καλύτερα μη παραθαλάσσια μέρη για καφέ που έχει η Αττική: στο δρόμο ήπιας κυκλοφορίας (Νικολαΐδου) που περνά δίπλα απο τον αρχαιολογικό χώρο. Περίπου εκείνο τον καιρό έμαθα την περιοχή μέσα από βιβλία του Γεράσιμου Δενδρινού, που τα αγάπησα κυρίως γιατί οι ιστορίες τους δένονταν με το ίδιο νήμα που ενώνει τον Πειραιά με τα πολύ μακρινά δυτικά του προάστια. Συγχωρήστε μου την υπερβολή και αφήστε με για μια στιγμή να χαρώ ως Πειραιώτης με τη μακρινή μας γειτονιά (διότι γειτονιά μας είναι όποιος τόπος εξυπηρετείται με αστικό λεωφορείο που ο αριθμός του αρχίζει με 8), που -ναι- είναι πόλη με ζωή, θάλασσα, παραγωγή, κίνηση και όχι μόνο ιστορία. Και πινακίδες με, δικαίως, μπλε και πράσινο υπόβαθρο.

7 Νοε 2016

Οι ρυθμιστές των ΗΠΑ δεν θα εκπροσωπηθούν (ακόμη), αλλά δεν είναι νάνοι

Στις ΗΠΑ διατηρείται το πλειοψηφικό (winner-take-all) σύστημα σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις. Αυτό καθιστά μηδαμινές τις δυνατότητες εκλογής Προέδρου (ή ακόμη και εκλεκτόρων για τη δευτερογενή ψηφοφορία) από τρίτο κόμμα πλην Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων. Ωστόσο, ουκ ολίγες φορές - όχι μόνο παλιότερα που δεν είχε παγιωθεί ο δικομματισμός, αλλά και τις τελευταίες δεκαετίες - το άθροισμα των δύο μεγάλων απέχει λίγο ή περισσότερο από το 100%.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική περίπτωση ήταν ο Ρος Περό, ο μεγιστάνας που (σε αντίθεση με τον Ντόναλντ Τραμπ) κατέβηκε ανεξάρτητος και εκτιμάται ότι προσέλκυσε κυρίως Ρεπουμπλικάνους το 1992 και 1996, με αποτέλεσμα ο Μπιλ Κλίντον να εκλεγεί δις χωρίς να ξεπεράσει ποτέ το 50%. Μετά την εξαφάνιση αυτού του διάττοντα αστέρα, ποτέ δεν συγκεντρώθηκε διψήφιο ποσοστό από τρίτο υποψήφιο. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια συστηματικά ανεβαίνει η δύναμη συγκεκριμένων μικρών κομμάτων.

Για τα αμερικανικά δεδομένα μικρών: το Ελευθεριακό Κόμμα (Libertarian) με υποψήφιο τον Γκάρυ Τζόνσον πήρε σχεδόν 1.3 εκατομμύριαι ψήφους και ποσοστό 1%. Φέτος οι δημοσκοπήσεις έως τώρα δείχνουν ότι έχει πιθανότητα να ανεβάσει τις δυνάμεις του, προσελκύοντας δυσαρεστημένους από τον Τραμπ Ρεπουμπλικάνους. 

Άραγε η Χίλλαρυ Κλίντον θα επωφεληθεί από τους Libertarians κατά παρόμοιο τρόπο όπως ο σύζυγός της από τον Περό; Θεωρητικά είναι δυνατό οι Ελευθεριακοί να κόψουν σε ορισμένες αμφιταλαντευόμενες (swing) πολιτείες το κρίσιμο ρεπουμπλικανικό ποσοστό που θα φέρει τελικά στην πρώτη θέση την υποψήφια των Δημοκρατικών. Ωστόσο, παρόμοια ζημιά μπορεί να πάθει και η ίδια η πρώην ΥΠ.ΕΞ. των ΗΠΑ, από το Πράσινο κόμμα, που κι αυτό φιλοδοξεί να ξεπεράσει το ψυχολογικό φράγμα του 1% - κάτι που συνέβη το 2000 με τον χαρισματικό Ralph Nader που πήρε 2.7%. 

Οι απόψεις παγκοσμίως διίστανται για το αν αξίζει να δίνεται ισότιμη φωνή - μέσω μιας αναλογικής αντιπροσώπευσης - στα μικρότερα κόμματα, ή αν αντίθετα η δικαιοσύνη θα πρέπει να θυσιαστεί ώστε να αποφεύγεται η "ακυβερνησία". Με κάθε επιφύλαξη όσον αφορά την αξιοπιστία των εκτιμήσεων, ένα ιδιαίτερα πιθανό σενάριο φαίνεται πως είναι η οριακή πλειοψηφία στους εκλέκτορες και η συγκράτηση των δύο μεγάλων κάτω του 50% στη λαϊκή ψήφο. Όπως το 2000 έτσι και τώρα δεν προβλέπω σε μια τέτοια περίπτωση να τίθεται στα σοβαρά θέμα αλλαγής των διαδικασιών. Αν όμως συστηματικά ευδοκιμήσουν κόμματα με εκατομμύρια ψηφοφόρων σε όλη την επικράτεια των ΗΠΑ τα οποία θα μένουν χωρίς καμία αντιπροσώπευση, δεν αποκλείεται να γεννηθεί σοβαρός προβληματισμός, καθώς θα αυξάνονται οι πιθανότητες να εκλέγονται υποψήφιοι του σχετικώς πλειοψηφούντος, που θα είναι μειοψηφία στο γενικό σύνολο. 

Όπως Ελλάδα, που με το μπόνους των 50 εδρών καταλήξαμε να μας κυβερνούν κόμματα με άθροισμα κάτω του 40%. Και μάλιστα κόμματα που ορκίζονταν στην Απλή ("και άδολη") Αναλογική - όμως μ' αυτά και μ' αυτά τελικά καθιέρωσαν κάτι που της μοιάζει (συμφεροντολογικά για να περιορίσουν την ήττα τους, όπως έκανε ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1989) και άφησαν ως θιασώτες των (υπερ)ενισχυμένων συστημάτων πολλούς δεξιούς και νεοδεξιούς. Συμπεριλαμβανομένων όσων πριν λίγα χρόνια χρόνια, από τα "μετερίζια" μικρών κομμάτων, μάλλον δεν κραύγαζαν τόσο έντονα υπέρ αυτών των συστημάτων.

27 Οκτ 2016

Προστατέψτε το Ανατολικό Αιγαίο!

Ανεξάρτητα από το πώς θα εξελιχθεί η μεταναστευτική και προσφυγική ροή προς την Ευρώπη αλλά και η αντιμετώπιση του ζητήματος σε επίπεδο ΕΕ, θα πρέπει να θεωρούμε βέβαιο ότι για πολλά χρόνια στην Ελλάδα θα ζουν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι καταγόμενοι από χώρες της Ασίας και Αφρικής, εξαθλιωμένοι λόγω πολέμου ή οικονομικών συνθηκών στις πατρίδες τους. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο οι καραβιές των πρόσφατων ετών αλλά και όσοι ήρθαν για να εργαστούν, κυρίως στην προολυμπιακή εποχή αλλά και στη συνέχεια, εν μέσω κρίσης, σε κατασκευαστικές ή αγροτικές εργασίες.

Θα πρέπει να πάρουμε απόφαση ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι δυνατόν να εκτοπιστούν μαζικά από μια χώρα πολιτισμένη, για πολλούς (ανάμεσά τους και πρακτικούς) λόγους. Θα πρέπει να σκεφτούμε πολύ σοβαρά αν η οποιαδήποτε γκετοποίηση έχει οτιδήποτε το θετικό, αλλά και αν είναι πρακτικά εφικτό να υπολογίζουμε ότι πολύς κόσμος μπορεί να παραμείνει για πολύ καιρό σε κατάσταση οιονεί κράτησης. Ακόμη και αν απομακρυνόταν κάθε δυνατότητα παράνομης εισόδου στη χώρα και αν το καθεστώς ελέγχων γινόταν ξαφνικά τέλειο, θα παραμείνει ένας εξαιρετικά υψηλός αριθμός κατοίκων - που θα θεωρούμε "προσωρινούς" - για τους οποίους οι πιθανότητες ενσωμάτωσης (έστω με τον επίπονο τρόπο που κουτσά-στραβά επιτεύχθηκε με τους Βαλκάνιους και πρώην Σοβιετικούς) θα είναι  πολύ μικρές.

Θα είναι τεράστιο λάθος αν αυτό το κομμάτι του ντε φάκτο πληθυσμού επιδιωχθεί να μείνει στις ακριτικές περιοχές στις οποίες δυσανάλογα μεγάλο μέρος του κατοικεί (ή "φιλοξενείται") σήμερα. Η τυφλά δίκαιη κατανομή θα ήταν σε κάθε νομό της Ελλάδας ανάλογα με τον μόνιμο πληθυσμό της τελευταίας απογραφής. Η ουσιαστικά ωφέλιμη κατανομή θα υπάρξει αν αποφευχθεί πάση θυσία η συγκέντρωση δυνητικών "μουσουλμανικών μειονοτήτων" σε ακριτικές περιοχές και ιδιαίτερα σε νησιά.

Στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου βρίσκονται πολλές χιλιάδες πρόσφατοι αφιχθέντες. Δεν μεταφέρθηκαν από άλλο σημείο της χώρας: εκεί τους έβγαλε η θάλασσα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογείται να διατηρείται στα νησιά οτιδήποτε πέραν της απόλυτα προσωρινής "δομής" που απαιτείται για την καταγραφή. Τα μικρομεσαία νησιά που ελπίζουν στον τουρισμό και βρίσκονται σε απόσταση stone's throw (ρίχνω πέτρα και φτάνει απέναντι) από την Τουρκία πρέπει να προστατευθούν. Το να διατηρούνται οι άνθρωποι στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο δεν αυξάνει τις πιθανότητες "επαναπροώθησης". Το ίδιο - πλην ίσως του τουρισμού - ισχύει και στην περιοχή περί τον οδικό άξονα Ε-75 και ιδίως μεταξύ Θεσσαλονίκης και Ευζώνων. Από τη στιγμή που οι βόρειοι και υπερβόρειοι γείτονες δεν αφήνουν πια τη σιωπηρή διέλευση των προσφύγων και λοιπών μετοίκων, δεν υπάρχει λόγος να διατηρούνται κουτοπόνηρα χώροι στους συγκεκριμένους τόπους.

Υποτίθεται ότι ξεδιπλώνεται ένα σχέδιο για την ορθολογική κατανομή ανά τη χώρα. Δεν μου είναι γνωστό αν οι παραπάνω σκέψεις έχουν απασχολήσει καθόλου αυτούς που το συντάσσουν και αυτούς που θα κληθούν να το εφαρμόσουν. Προκαλεί έκπληξη ωστόσο η πληροφορία ιστοσελίδας, ότι η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ ζήτησε από ξενοδόχους νησιού του Ανατολικού Αιγαίου να υποβάλουν προσφορές για ξενοδοχειακές υπηρεσίες από το Νοέμβριο του 2016. Αν αληθεύει, αυτό προαναγγέλλει διαιώνιση της τωρινής κατάστασης. (Ο σύνδεσμος: http://aegaio.blogspot.com/2016/10/h_25.html)

Η πρόσφατη ανάσυρση ενός "εθνικού συμβολαίου" των τελευταίων ημερών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η χαρτογραφική απεικόνιση των ανατολικών νησιών μας ως δυνητικά διεκδικούμενων, ανεξάρτητα από το πώς οι αναφορές αυτές θα αντιμετωπιστούν σε διπλωματικό και δημοσιογραφικό επίπεδο (με τη δέουσα σύνεση και με μέτρο, θα ήθελα να ελπίζω), καλό θα είναι να θυμίζουν σε όλους - και ιδίως σε όσους έχουν την εξουσία να παίρνουν αποφάσεις - ότι αν η παραμέληση της επαρχίας εν γένει είναι κακή πολιτική, ειδικότερα στα συγκεκριμένα νησιά είναι εγκληματική αμέλεια να "καις" μία προς μία όλες τις δυνατότητές τους να κρατήσουν και να προσελκύσουν ανθρώπους που θα πάνε εκεί από επιλογή (κι όχι από ανάγκη), για να ζήσουν, να δραστηριοποιηθούν ή να τα απολαύσουν ως επισκέπτες.

11 Οκτ 2016

Η Ευρώπη-σάντουιτς και η μελλοντική ηγεσία των ΗΠΑ

Πολλές από τις διαφορές ανάμεσα στους υποψηφίους για την αμερικανική Προεδρία είναι περίπου κλασικές μεταξύ αριστερότερης και δεξιότερης εξωτερικής πολιτικής. Ο Τραμπ εκφράζει απομονωτισμό (με έκδηλη αντιπάθεια σε "αλλόφυλους") ενώ η Κλίντον υποστηρίζει ενεργή παρουσία των ΗΠΑ (και στάση διαπολιτισμικής ανοχής). Οι ψηφοφόροι των ΗΠΑ όπως και κάθε χώρας αποφασίζουν βάσει ποικίλων κριτηρίων και θα 'χε ενδιαφέρον να δει κανείς πόσο βαρύνει η εξωτερική πολιτική στην επιλογή του Αμερικανού πολίτη καθώς και πόσο δημοφιλής μπορεί να είναι η στάση κάθε υποψηφίου ανάμεσα στους τρίτους λαούς που υφίστανται τις συνέπειες της εκάστοτε ηγεσίας στην Ουάσιγκτον (κι ας μην έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν για την ανάδειξή της).

Το πρώτο ερώτημα συχνά βρίσκει έμμεση απάντηση αν θυμηθεί κανείς την ατάκα "the economy, stupid". Άραγε είναι αποφασισμένοι οι Αμερικανοί να σταθούν υπεράνω των οικονομικών; Το ότι η Χίλλαρυ δεν βγαίνει (ακόμη - αρχές Οκτωβρίου) με τα τσαρούχια δείχνει πως δεν θέλουν να την επιβραβεύσουν για τα ομαλά, οικονομικώς, χρόνια του Ομπάμα. Ίσως αυτό να δίνει περιθώριο σε θέματα όπως η εξωτερική πολιτική να καθορίσουν σε μεγαλύτερο βαθμό τις επιλογές. 

Η κόπωση από την παραμονή των ΗΠΑ στο διεθνές προσκήνιο, όπως κι η δυσπιστία απέναντι σε στάσεις και επιλογές του ζεύγους Κλίντον διαχρονικά, ενδέχεται να δώσουν πόντους σε έναν πολιτικό που υπόσχεται ελάφρυνση του κόστους παραμονής των αμερικανικών στρατευμάτων ανά τον κόσμο αλλά και ύφεση σε ένα συγκεκριμένο μέτωπο: αυτό μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Η μέχρι τώρα θετική στάση του Τραμπ απέναντι στον Πούτιν και αντίστροφα, μπορεί να κριθεί θετικά από όσους ανησυχούν για την αυξανόμενη αντιπαλότητα των τελευταίων ετών. Αν η προσφυγική κρίση αποδοθεί ως ένα σημείο στην αντιπαλότητα αυτή, συνεπάγεται ότι η άρση ή η μείωσή της θα εκληφθεί ως ελπίδα ελάφρυνσης των μεταναστευτικών ροών και των όσων δεινών δημιουργούν. 

Το ενδιαφέρον λοιπόν σε μια τέτοια περίπτωση θα είναι κατά πόσον η μέχρι τώρα δυτική "ορθοδοξία" (που συχνά δείχνει εμπνευσμένη από το μοντέλο διαπολιτισμικής σύγκρουσης με τις διαχωριστικές γραμμές σε μέρη όπως η Βοσνία και η Ουκρανία) θα αντιδράσει θεωρώντας κατευνασμό την όποια αμερικανική προσπάθεια προσέγγισης με τη ρωσική ηγεσία - και πώς θα συμπεριφερθούν οι κυβερνήσεις αλλά πρωτίστως τα εκλογικά σώματα (υπενθύμιση: Γερμανία και Γαλλία έχουν εθνικές εκλογές μέσα στο 2017), τόσο στις μεγάλες όσο και στις μικρότερες χώρες σε μια Ευρώπη που, όλο και περισσότερο, θα μοιάζει σάντουιτς: στριμωγμένη ανάμεσα στις ΗΠΑ και στη χώρα που, εκατό χρόνια μετά την αλλαγή "αυτοκρατορικής" φρουράς στη Μόσχα, θα συνεχίσει να αναζητά αυξημένο ζωτικό (με το συμπάθιο) χώρο.

30 Αυγ 2016

899 μέτρα

Προχώραγε σε μια κατηφοριά, ίσως από τον διπλανό λόφο με τα πεύκα, που τον λένε Μάριαν. Ο κόσμος παρατεταγμένος στην άκρη τον χειροκροτούσε, όπως έκανε και το στάδιο - ρυθμικά και όρθιο - όταν μπήκε. Σε μια εποχή που οι τελευταίοι μεγάλοι αθλητές του στίβου μας είχαν ήδη πάει στην πολιτική όπως ο γιατρός ή τη ζαχάρωναν όπως ο επικοντιστής, ο μουσάτος Αγρινιώτης τερμάτισε με παγκόσμιο ρεκόρ δίνοντας ελπίδες για ένα λαμπρό μέλλον. Η δική μας χαρά εκεί στην πειραιώτικη γειτονιά ήταν ακόμα μεγαλύτερη από των άλλων συνελλήνων, γιατί ο κοντινότερος οικογενειακός φίλος έμοιαζε στο μαραθωνοδρόμο - αρκετά για να αποκτήσει το περιφραστικό παρατσούκλι Κούσης ο Μεγάλος Αθλητής.

Οι διοργανωτές των Μεσογειακών του 1979 όμως έκαναν ένα ανεπίτρεπτο λάθος. Η διαδρομή αποδείχθηκε 899 μέτρα μικρότερη από την κανονική του Μαραθωνίου. Ποτέ δεν θα μάθουμε αν ο πρωταθλητής μας θα έσπαγε ούτως ή άλλως το ρεκόρ αν είχε την ευκαιρία να τρέξει τη σωστή απόσταση. Είναι ένα what-if που δεν μπορείς να μη σκεφτείς, όταν περνάς δίπλα από το καμπυλόγραμμο στάδιο, αρχιτεκτονικής παραπλήσιας (τηρουμένων των αναλογιών, ανοιχτό το μεν και κλειστό το δε) με το -ελληνικό πλην σοσιαλιστικά ονοματισμένο- Ειρήνης και Φιλίας. (Ένα άλλο what-if είναι το τι θα έκανε η Εθνική μας στο πρώτο διεθνές παιχνίδι ποδοσφαίρου που διεξήχθη ποτέ σε αυτό το στάδιο, αν ο ήρωας της Κοπεγχάγης Σαργκάνης -αλλά και όλη η ομάδα- βρισκόταν σε στοιχειωδώς καλή μέρα, και όχι στα χάλια που συνέβαλαν στην τραγική πεντάρα από την φορτσάτη Γιουγκοσλαβία.)

Το Σπλιτ ήταν Ασπάλαθος παλιά και κάποιες φορές σου θυμίζει κάτι από Ελλάδα, μια πόλη όμορφη και άσχημη μαζί, με νησιά σε απόσταση αναπνοής από ουρανοξύστες και ναυπηγεία. Μια πόλη ρωμαιοκαθολική με μια βυζαντινή Κλεισούρα, Κλις σήμερα, κάστρο που κράτησαν οι Οθωμανοί στη διάρκεια της άγονης πολιορκίας τους πριν από μισή περίπου χιλιετία. Οι αντιφάσεις κορυφώνονται στο κέντρο, στην καρδιά της πόλης, που είναι ο καθεδρικός του Αγίου Δομνίου, δίπλα στο αίθριο του παλατιού του Διοκλητιανού, ενός από τους μεγάλους διώκτες του αρχικού Χριστιανισμού. 

Σβέτι Ντούγε λένε οι ντόπιοι τον προστάτη άγιο Δόμνιο, έτσι (Ντούγε) έχει ονομάσει και το γιο του ο ντόπιος Ντίνο Ράτζα, όπως έμαθα από Έλληνα μπασκετόφιλο που μου παρήγγειλε χαιρετίσματα στον παλιό σταρ, θρέμμα της τοπικής Γιουγκοπλάστικα (προς το παρόν μόνο το σπίτι του έχει εντοπιστεί, ο ίδιος όχι ακόμη). Τα απρόσμενα ελληνικά, ωστόσο, ακούστηκαν από έναν λιγότερο διάσημο παλιό Κροάτη αθλητή, τον τερματοφύλακα του ΟΦΗ Ίγκορ Βούκμαν, που βρέθηκε τυχαία δίπλα μας στο Σπλιτ αυγουστιάτικα, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι τη μόνη βασική ελληνική λέξη που ξεχνούσε, το παράθυρο, τη θυμήθηκε ακούγοντας ένα τραγούδι. 

Τραγούδια βάζω κι εγώ στο μυαλό μου για να δίνω ρυθμό όταν βαδίζω, κολυμπάω ή, πιο σπάνια, τρέχω. Ίσως να έβαζε κι ο Μεγάλος Αθλητής τότε που, πολλά χιλιόμετρα και χρόνια μακριά από τις ρυθμικές επευφημίες των Δαλματών, έβγαινε για την τακτική του προπόνηση στην ελληνική (όχι την κροατική) συμπρωτεύουσα. Η ελληνική και η αγγλική εκδοχή της Wikipedia διαφωνούν για το αν ο μαραθωνοδρόμος πέθανε (το 2005) στο άλσος με τα πεύκα ή στην παραλία. Βλέποντας το καταπράσινο ύψωμα του Μάριαν στο φόντο της υπέροχης ακρογιαλιάς στο Κάσιουνι, μπαίνεις στον πειρασμό να σταματήσεις τον χρόνο για τον Μιχάλη λίγο πριν την επαναμέτρηση, εκεί στο Σπλιτ κι όχι στην όμορφη Θεσσαλονίκη.


11 Αυγ 2016

Μικρές λεπτομέρειες

Η ελληνική παρουσία στην Αδριατική δεν είναι τόσο ξακουστή και τόσο αρχαία όσο αυτή στη Μαύρη Θάλασσα. Οι λεπτομέρειες όμως που έμαθα φέτος είναι εκπληκτικές. Ιδού μερικές:

-1- Τα μεγαλύτερα νησιά έχουν και ελληνικά ονόματα. Το Κρκ είναι Κύρικον (μάλλον μεταγλώττιση του λατινικού Curicum). Το Τσρες είναι Χέρσον. Η Κόρτσουλα είναι η παλιά Κόρκυρα Μέλαινα (μαύρη Κέρκυρα). Τέλος το πανέμορφο Χβαρ είναι Φάρος, αποικία των Παρίων, από την παρουσία των οποίων έχει διασωθεί το πρωτοποριακό σύστημα διανομής αγροτεμαχίων ως "ager" (αγρός).

-2- Ένα καθόλου αρχαιοελληνικό και καθόλου τουριστικό νησί, το Κράπανι έξω από το Σίμπενικ (μόλις που φαίνεται στη φωτό), έχει παράδοση στη σπογγαλιεία την οποία φέρεται διδάξας ένας καθολικός ιερωμένος από την Κρήτη ονόματι Αντώνιος (Antun)!

-3- Ο Αποξυόμενος, αντίγραφο κλασικού αγάλματος που βρέθηκε στο βυθό της Αδριατικής, εκτίθεται από φέτος στο μικρό νησί Λόσινι, στο οποίο εγκαινιάστηκε μουσείο με αυτό το εύρημα ως κύριο έκθεμα. Πρόκειται για σημαντικό πολιτιστικό γεγονός της φετινής χρονιάς σε μια χώρα στην οποία, πολύ συχνά, ακούς και νιώθεις θαυμασμό και σεβασμό για τους παλιότερους πολιτισμούς που πέρασαν από αυτά τα εδάφη.

-4- Στο κεντρικότερο ίσως σημείο της Τεργέστης, δίπλα στη μεγάλη πλατεία του χρηματιστηρίου και πάνω στη θάλασσα, βρίσκεται η ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου.


27 Ιουλ 2016

Διπλή απλοποίηση, γαληνοτάτη και χάος

Τα "400 χρόνια σκλαβιάς" είναι απλοποίηση. Διπλή.

Απλοποίηση είναι η σκλαβιά, που συχνά είχε οικειοθελείς προσχωρήσεις - νομικό επιχείρημα ακόμη και σήμερα σε περιπτώσεις που το ελληνικό κράτος διεκδικεί ακίνητα ιδιωτών ("οι Οθωμανοί δεν κατέκτησαν το [τάδε] νησί, άρα η απελευθέρωση δεν καθιστά δημόσιες τις ιδιοκτησίες").

Απλοποίηση είναι φυσικά και οι τέσσερις αιώνες. Αλλού ήταν περισσότεροι (σχεδόν πέντε, στο βορρά), αλλού όμως πολύ λιγότεροι. Μέχρι και μηδέν. Η γαληνοτάτη Βενετία κράτησε τα Επτάνησα και (για μεγάλο διάστημα) άλλες παραθαλάσσιες καστροπόλεις. Όταν καταλάγιασε το πάθος απέναντι στην τιάρα, απ' την οποία κρίθηκε προτιμότερο το σαρίκι, η ναυτική δύναμη της ανατολικής Αδριατικής λειτούργησε σαν κιβωτός της Ελλάδας - και σαν ανάχωμα απέναντι στους Οθωμανούς.

Δεν χτίστηκαν τζαμιά στα Επτάνησα, ούτε και στη Δαλματία. Τα καταπράσινα και όμορφα νησιά των διακοπών μας στο Ιόνιο και την Αδριατική, με την παστιτσάδα και την χορωδιακή πολυφωνία (καντάδες ή klape), είναι ένα θαυμαστό πολιτιστικό υπόβαθρο, που το υπερασπίστηκαν όπλα, καράβια και πολεμιστές και περιόρισαν τους Τούρκους στο να αγναντεύουν από ψηλά ή μακριά. 

Τα σύνορα της Κροατίας, με ενδοχώρα λίγων μόλις χιλιομέτρων, είναι ένα απομεινάρι που δείχνει χαρακτηριστικά το πώς η μεγάλη δύναμη της λιμνοθάλασσας κυριάρχησε στα σκοτεινά, για άλλους, χρόνια. Η γραμμή αυτή είναι σαν την ταινία που συγκρατεί εδάφη διαμελισμένα - κόλποι, χαράδρες και άλλα εντυπωσιακά τοπία, εκεί κοντά είναι άλλωστε και το Καρστ.

Όλο αυτό συνεχίζεται σχεδόν απαράλλαχτο όσο κατεβαίνεις νοτιοανατολικά, οδηγώντας επί ώρες σε έναν αυτοκινητόδρομο που γίνεται όλο και πιο ερημικός και προβλέψιμος. Ξέρεις ότι παρακάτω είναι τα διαμάντια της Ραγούζας (Dubrovnik) και του Μαυροβουνίου και νομίζεις πως ήδη τα έχεις δει όλα. Η μονότονη ομορφιά όμως σπάει από το ποτάμι της Ερζεγοβίνης, τον Νέρετβα που μπορεί να σημαίνει και "νερό" (αν πιστέψουμε στις κοινές ινδοευρωπαϊκές ρίζες). Η χαοτική καμπίσια Μεσόγειος με τα καρπούζια, τα πορτοκάλια και τα χίλια δυο καλά της φύσης, έρχεται για λίγο γύρω σου. Σε μια γέφυρα στο Μέτκοβιτς, ηλιοκαμένα πιτσιρίκια ετοιμάζονται να βουτήξουν στα νερά. Λίγο παραπέρα, σε περιμένουν οι συνοριακές διαβάσεις, με επιγραφές και στα κυριλλικά, και - για να μην ξεχνιόμαστε - ένας μιναρές.

Ναι, είναι ο ποταμός του Μόσταρ και των παρτιζάνων. Η διέξοδος των Οθωμανών στη θάλασσα. Το σκηνικό μιας θρυλικής γιουγκοσλάβικης ταινίας με Όρσον Γουέλς και Γιουλ Μπρύνερ. Το θέατρο μαχών με τρεις τουλάχιστον αντιμαχόμενες παρατάξεις, το σαράντα-κάτι και το ενενήντα-κάτι. Ένας τόπος παλαβός με χέλια, βατράχια, συνθήκη Ραμσάρ και σοσιαλιστική αρχιτεκτονική πλάι σε σύγχρονες εμπορευματικές εγκαταστάσεις.

Το δέλτα του Νέρετβα είναι ένα κομμάτι χύμα μεσογειακό ανάμεσα στα κυριλέ τουριστικά φιλέτα. Στην περιοχή προγραμματίζονται καινούργιες οδικές υποδομές, πολύ ακριβές αν σκεφτεί κανείς ότι συνδέουν τόπους που το Economist θα χαρακτήριζε "nowhere much", σχετικά μικρής ζήτησης και στην περιφέρεια. Με τον τρόπο αυτό οι άγριες εκβολές μπορεί να μείνουν στην - ίσως ευεργετική - αφάνεια. Θα είναι αόρατες στον διερχόμενο, σαν τους Ρομά του Αντιρρίου (και τους μιναρέδες του Αράτου που παρακάμπτει η Εγνατία), αλλά πάντα εκεί.


13 Ιουλ 2016

Κύρος και η δέουσα τιμή

Ο λαός που καταγγέλλει τη μεγαλύτερη γενοκτονία του πρώτου παγκοσμίου, ο ίδιος που σε αντίποινα κατηγορήθηκε ότι προβόκαρε την πυρκαγιά της Σμύρνης, δεν χρειάζεται συστάσεις. Δεν είναι όμως ο μόνος ανάδελφος, ούτε ο μόνος πολιτισμένος της περιοχής. Οι Γεωργιανοί, ως Ίβηρες, έφτασαν εδώ κι αιώνες ως μοναχοί στο Άγιον Όρος. Οι παραδίπλα έμαθαν τα τούρκικα των Σελτζούκων αλλά κράτησαν τον Σιιτισμό των Ιρανών, των οποίων αποτελούν τον ελαφρά διαφοροποιημένο συγγενή. Αυτό το βλέπουμε στο ίδιο το όνομα της χώρας τους: προέρχεται από τον σατράπη Ατροπάτη, που συγγένεψε με τον Μεγαλέξανδρο μετά από εκείνη τη μοναδική εκστρατεία. Και πιο πολύ το βλέπει όποιος ψάξει λίγο πέρα από τη στέππα και τη λίμνη - ή μάλλον μια θάλασσα μικρή - και βρει λίγο νοτιότερα τον Νείλο του Καυκάσου, το ποτάμι στο οποίο απορρέει η μεγαλύτερη έκταση των τριών χωρών - ονομασμένο* από έναν άλλο Πέρση αυτό, επιφανέστερο: τον Κύρο.

Δεν έχω αναζητήσει την πηγή της έκφρασης Καυκάσιος [update: δείτε εδώ], που οι αγγλοσάξονες χρησιμοποιούν για την καποτε ονομαζόμενη Άρια Φυλή. Η μακρά ιστορία της περιοχής μάλλον δεν είναι άσχετη με αυτή την ορολογία. Θέλω να πω πως κάνουν λάθος όσοι εξαντλούν τη μελέτη μιας περιοχής στα πάθη του 20ου και 21ου αιώνα που οι ίδιοι γνώρισαν. Αζερμπαϊτζάν, Γεωργία και Αρμενία δεν είναι μόνο ΕΣΣΔ, μειονότητες, θύλακες, αγωγοί καυσίμων, πόλεμοι, διωγμοί ή το μαξιλαράκι ανάμεσα στους Τούρκους και τους Ρώσους. Μαζί με φυσική ζωή τα ποτάμια της εύκρατης αλλά άγριας ενδοχώρας έδωσαν πολιτισμό, άξιο σεβασμού από πάλαι ποτέ αποικιοκράτες, αείποτε ιμπεριαλιστές, διεισδυτικούς γείτονες αλλά - και κατεξοχήν - από τους κληρονόμους της κοιτίδας: εμάς που συχνά σαν νέοι "Πορτοκάλος" (του Γάμου α-λα Ελληνικά) βλέπουμε μόνο ένα αλφάβητο, μια Ιστορία και μόνο εμάς ως εκπροσώπους ή μπροστάρηδες για κάθε τι χριστιανικό ή/και υπό προϋποθέσεις ευρωπαϊκό ανατολικά του Αιγαίου.

*Έμαθα πριν λίγο και την εκδοχή της προέλευσης από την αζέρικη λέξη για τον ασταθή (ποταμό): kür


16 Ιουν 2016

Balkan Express, 2016

Η αδιάφορη θέα στο μπαλκόνι της πόλης ομορφαίνει από τα άστρα, το skyscape, είτε βλέπεις τον γαλαξία ολόκληρο είτε ένα σκέτο W όπως εκείνη τη βραδιά, το τευτονικό γράμμα της ερώτησης αλλά και του κρασιού. Η γνώριμη Κασσιόπη, σημείο αναφοράς σε ένα αλλόκοτο και ταυτόχρονα μαγικό περιβάλλον, πριν την εισαγωγή στο comfort zone με τον σωστό κρύο καφέ και τον καυτό ήλιο της τεμπελιάς. Από τη μετάβαση δεν έλειψαν τα απρόοπτα. Η γλώσσα μπερδεύτηκε και απαντούσε ντα και όχι για στο βιεννέζικο τράνζιτ. Στο χάρτη του αεροπλάνου η Σκιάθος πήγε στη Μυτιλήνη κι η ψυχή μου (που το έβλεπα αυτό) στην Κούλουρη. Μα δεν βρήκα διαφορετική χώρα, μόνο λίγο ακόμα συρρικνωμένη τη ζωή της, παιδικό πάρτυ σε καντίνα, τηλεόραση ακόμα πιο μίζερη και κόσμο που έκανε ακόμα λιγότερα πράγματα ελπίζοντας να τα αυξήσει κάπως, κάπου, κάποτε. 


Κάποτε πηγαίναμε στην Αδριατική και τώρα (πια) σε σας, για καλό μάλλον το λένε οι Σέρβοι αλλά μπορεί πάλι όχι, δεν χαρίζονται, ούτε όταν κάνεις το λάθος να πεις γιούχα αντί για σούπα και κρουχ το ψωμί αντί για χλεμπ. Δεν ξέρω σε πόσες γενιές θα μιλάνε στα αγγλικά μεταξύ τους οι πρώην Γιουγκοσλάβοι. Ήδη γίνονται σαν τους Σκανδιναβούς στις γλωσσικές τους αποκλίσεις. Κι όπως σε πολλούς ματωμένους χωρισμούς είναι ξεκάθαρα διαφορετική η στάση αυτού που μένει από αυτού που φεύγει. Μέχρι και στους καφέδες - όπου κάποτε συμφωνούσαν στον παραδοσιακό, αυτόν που κάποτε λέγαμε τούρκικο - εξελίσσονται αλλιώτικα. Η έκθεση στη χαλαρή βόρεια Ελλάδα έχει φέρει διάφορα φραπέ και φραπόγαλα στο Βελιγράδι (όπως και στη Σόφια), ενώ στο κλιματολογικά παρόμοιο Ζάγκρεμπ ο κρύος καφές είναι δύσκολη υπόθεση. 



Εκεί όμως που πας να βγάλεις τη συνάρτηση ορθοδοξίας και φραπέ έρχονται οι brother people (κουβέντα ενός ταξιτζή αυτή), αυτοί οι ίδιοι που δεν χαρίζονται αλλά (λόγω κομμουνιστικού παρελθόντος) ούτε απαξάπαντες εξ ορισμού βαπτίζονται, και σε περνάνε βόρεια από το ποτάμι-όριο, στην επαρχία-μωσαϊκό της Βοϊβοντίνας, με τον καθολικό ναό στο Πετροβάραντιν όπου φιγουράρει και μια ημισέληνος στον λιγάκι βυζαντινό τρούλο. Λίγο πιο πέρα ήταν το Μπούλκες των Ελλήνων του εμφυλίου, παλιό γερμανόφωνο χωριό στην περιοχή που κάποτε ονόμαζαν Τουρκία των Σουήβων, από τους δαιμόνιους κατοίκους του Μέλανα Δρυμού και του Νέκαρ που πριν κάτι αιώνες διασταυρώθηκαν στο Δούναβη με τους δικούς μας και τους τόσων άλλων εθνοτήτων εμπόρους και ταξιδευτές. 



Η Δύση με την Ανατολή συναντιούνται κι εδώ όπως και σε πάμπολλα άλλα μέρη μιας ζώνης ρευστής, πάνω σε δρόμους όπως αυτόν του Οριάν Εξπρές, με την Κωνσταντινούπολη ως εστιακό σημείο και με πιο προφανή συνδετήριο άξονα - ό,τι και να κάνει η Εγνατία μας - το διάδρομο μέσω του Έβρου και της Φιλιππούπολης και της κάποτε πιο άσημης Σόφιας ή Σαρδικής - μιας ακόμη Θεσσαλονίκης (ποιο Ζάγκρεμπ;) με την φερώνυμη Αγία Σοφία και τον Άγιο Γεώργιο - Ροτόντα, και Ισλάμ και Ιουδαϊσμό και ταραγμένο μεσοπόλεμο. Το μνημειακό κέντρο της βουλγαρικής πρωτεύουσας ήταν από τις αποκαλύψεις αυτού του Βαλκανικού Εξπρές ταξιδιού των δέκα ημερών - ακόμη περισσότερο από τους πάμπολλους Έλληνες που βρίσκουν εκεί έξω αυτό το κάπως/κάπου/κάποτε που λέγαμε. Δυστυχώς ή ευτυχώς (η τοπική κοινή γνώμή ήταν λέει διχασμένη 50-50), το μοναδικό μνημείο που θυμόταν η, επίσης φερώνυμη (Σοφία γαρ) μητέρα μου από εκείνο το πρώτο της ταξίδι στο εξωτερικό, το μαυσωλείο του Δημητρώφ, δεν υπήρχε πια. Στη θέση του είδα το παλιό του περίγραμμα με νερά που αρνούνταν να εξατμιστούν, σαν τις αισθήσεις και αναμνήσεις και μουσικές και αστροφεγγιές του Ταξιδιού που αρνούνται να φύγουν από μέσα μου.