2 Απρ 2017

Ένας Έλληνας στο Ζάγκρεμπ με επώνυμο από "Δημ."

Στα περίπου δεκαπέντε οικοδομικά τετράγωνα που απαρτίζουν την παλιά, άνω πόλη του Ζάγκρεμπ - μια γειτονιά-βιτρίνα με κέντρο τον Άγιο Μάρκο και τα παρακείμενα κτίρια της κροατικής βουλής και κυβέρνησης - υπάρχει ένα και μόνο κτίριο πρεσβείας: αυτό της Ελλάδας.

Ίσως αυτό το προνόμιο να μην είναι άσχετο με το όνομα του παραδίπλα δρόμου. Η Ντεμέτροβα Ούλιτσα τιμά έναν σημαντικό διανοούμενο του 19ου αιώνα. Ο ελληνικής καταγωγής Δημήτρης Δημητρίου - μαζί με τον (απόγονο Γερμανών) Λουδοβίκο Γκάι και τον Σέρβο Πέταρ Πρεράντοβιτς - ήταν πρωτεργάτες ενός κινήματος ρομαντικού εθνικισμού, που σήμερα αναγνωρίζεται εδώ ως προάγγελος της σύγχρονης κροατικής εθνικής συνείδησης.

Η οικογένεια του Ντιμίτριε Ντέμεταρ, όπως έγινε γνωστός -μέσα από ποιήματα και θεατρικά έργα-, ανήκε στην αξιόλογη κατηγορία ομογενών που αναζήτησαν μια καλύτερη τύχη πέρα από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο μεταφορικός διάδρομος του Δούναβη συγκέντρωνε τα σημαντικότερα σημεία έλξης των -κυρίως βορειοελλαδιτών, ελληνόφωνων ή βλαχόφωνων- εμπόρων. Έλληνες και Σέρβοι, ανάμεσα στο 1600 και την ανεξαρτησία των χωρών τους, επιδίδονταν σε άμιλλα και συνηθέστερα ανταγωνισμό, στα διάφορα παραμεθόρια κέντρα των Αψβούργων ή στις αυτόνομες περιοχές. Η Βιέννη, η Τεργέστη και πολλές πόλεις της σημερινής Ουγγαρίας και Ρουμανίας είχαν ελληνικές και σέρβικες ορθόδοξες εκκλησίες. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις (Βιέννη) οι οθωμανικής υπηκοότητας Ρωμιοί εκκλησιάζονταν χωριστά από τους Έλληνες της χριστιανικής αυτοκρατορίας - ενώ οι πιο καπάτσες οικογένειες φρόντιζαν να έχουν εκπροσώπους τους και από τις δυο πλευρές για να εκμεταλλεύονται τα προνόμια αμφοτέρων. Επίκεντρο αυτής της συνύπαρξης ήταν το σημερινό προάστιο Ζέμουν του Βελιγραδίου - συνοριακό προπύργιο του μεσευρωπαϊκού χριστιανικού κόσμου για πολλά χρόνια, γνωστό ως Σεμλίνο.

Το Ζάγκρεμπ (Άγκραμ στα γερμανικά και Άγρανον σύμφωνα με μια εκδοχή ελληνικής ρίζας), αν και σήμερα βρίσκεται πάνω στη συντομότερη οδική σύνδεση Ελλάδας - δυτικής Ευρώπης, στην εποχή της Αυστροουγγαρίας ήταν μάλλον επαρχιακό κέντρο, μακριά από το προβλέψιμο και πραγματικά πλωτό τμήμα των υδάτινων δρόμων. Η οικογένεια Δημητρίου από τη Σιάτιστα Κοζάνης είναι από τις ελάχιστες γνωστές περιπτώσεις μεταναστών μας στη σημερινή Κροατία. (Λέγεται ότι τα αδέρφια του λογοτέχνη διέπρεψαν στον ναυτιλιακό τομέα στην, όχι μακρινή, Τεργέστη.) Ο Ντέμεταρ δεν παρέλειψε να γράψει στη δική μας γλώσσα, ωστόσο έγινε γνωστός κυρίως για τα θεατρικά του έργα, καθώς και για ποιήματα όπως "To Πουλί Απλά Πετά Στον Αέρα". Το λεγόμενο ιλλυρικό κίνημα, στο οποίο συμμετείχε ενεργά, ήταν μια απόπειρα κοινής έκφρασης των νότιων υπηκόων της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Παρά την πολυεθνική προέλευση των Γκάι, Δημητρίου και Πρεράντοβιτς, δεν άργησε να εξελιχθεί σε πανσλαβιστικό ρεύμα, στα πλαίσια του αναδυόμενου εθνικισμού της εποχής. 

Τα βίαια γεγονότα του 1848 σήμαναν το τέλος του "ιλλυρισμού": εθνικός ήρωας έγινε ο Κροάτης τοπάρχης "Μπαν" Γέλατσιτς, καταστολέας της ουγγρικής επανάστασης. Το άγαλμά του, στην ομώνυμη κεντρική πλατεία του Ζάγκρεμπ, για πολλές δεκαετίες έδειχνε προς τις λίμνες των Μαγυάρων, μέχρι τις οποίες - δίπλα στο σημερινό χωριό με το όνομα Μπελογιάννης - έφτασε η προέλασή του. Η μετεξέλιξη των εθνικισμών της περιοχής (και της ευρωπαϊκής ηπείρου) συντελεί ώστε σήμερα να φαίνεται παράδοξος ο κεντρικός ρόλος ενός Έλληνα και ενός Σέρβου στο πολιτιστικό αυτό κίνημα. Η πόλη και η περιοχή - σε πείσμα των όποιων φανατικών - έχουν τον τρόπο τους να θυμίζουν το μωσαϊκό του παρελθόντος. Το άγαλμα του Πρεράντοβιτς βρίσκεται στην πιο ζωντανή πλατεία του Ζάγκρεμπ, δίπλα στον ορθόδοξο ναό της Μεταμόρφωσης. Η γενέτειρα του Γέλατσιτς είναι το ορθοδοξότατο Πετροβάραντιν, με τον μοναδικό διττό ναό και την ημισέληνο στον τρούλο - χτισμένο σε ανάμνηση μάχης, μιας από τις πολλές που σημάδεψαν τους τόπους που μαθαίναμε σε κατεβατά της ιστορίας, και που τώρα έχω την τύχη να δω πού βρίσκεται ο καθένας τους: το Κάρλοβιτς (Σρέμσκι Κάρλοβτσι), το Πασάροβιτς (Ποζάρεβατς), το Λάιμπαχ (Λιουμπλιάνα) και η γερμανόφωνη πόλη Μάρμπουργκ (Μάριμπορ), όπου το 1918 ένας στρατηγός με το καθόλου σλοβένικο ονοματεπώνυμο Ρούντολφ Μάιστερ δώρισε -με τα όπλα- στους νότιους Σλάβους το βορειότερο κομμάτι γης τους. 

Φωτό: η οδός Ντεμέτροβα στο Ζάγκρεμπ


24 Φεβ 2017

Ο υπομονετικός απεσταλμένος

Το 2007 το Στέητ Ντιπάρτμεντ κυκλοφόρησε αποχαρακτηρισμένα αρχεία με θέμα την Ελλάδα, την Τουρκία και την Κύπρο στην οκταετία 1969-1976 - ρεπουμπλικανικές προεδρίες (Νίξον, Φορντ) με ΥπΕξ τον Χένρυ Κίσινγκερ. Το κείμενο που ακολουθεί είναι δική μου μετάφραση της εντυπωσιακής περιγραφής της συνομιλίας του "αόρατου δικτάτορα" με απεσταλμένο του Αμερικανού πρέσβη Τάσκα, στις 16 Ιουλίου '74, μία μέρα μετά το γνωστό πραξικόπημα. Πιθανότατα πρόκειται για την πλησιέστερη καταγραφή του περίφημου περιστατικού που έμεινε στην ιστορία ως "ο Ιωαννίδης πέταξε καρέκλες στον Τάσκα", που όμως πιστευόταν ότι είχε συμβεί αμέσως μετά την τουρκική εισβολή, με τον Έλληνα strongman να ωρύεται στους Αμερικανούς ότι τον "εξαπάτησαν". Ποιος ξέρει τι ακριβώς ειπώθηκε -πέραν των όσων καταγράφηκαν- και ποιος τάχα να ήταν ο υπομονετικός απεσταλμένος; Για όσους διαβάζουν αγγλικά, ο τόμος των πολλών εκατοντάδων σελίδων ("Greece; Turkey; Cyprus; 1969-1976", τόμος ΧΧΧ της σειράς "Foreign Relations of the U.S., 1969-1976") είναι μια εξαιρετική πηγή πρωτογενούς πληροφορίας, με διαλόγους όλων σχεδόν των πρωταγωνιστών της εποχής, με ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα ως λεπτομέρεια την απαλειφή αρκετών ευαίσθητων δεδομένων. Το πιο κραυγαλέο, η προσπάθεια να μη φανεί ποιος είναι ο άνθρωπος της CIA στο τάδε ή το δείνα μέρος. Το πιο ομιχλώδες, η "αποτροπή" (από τις ΗΠΑ) υποτιθέμενης ελληνικής ενέργειας αντιπερισπασμού στη Θράκη μεταξύ 20-25 Ιουλίου 1974. 

*Κυπραίος: ΥπΕξ Ελλάδας τον Ιούλιο 1974 (κυβέρνηση Ανδρουτσόπουλου, πρόεδρος ο Στρατηγός Γκιζίκης, ουσιαστικός κυρίαρχος ο Ιωαννίδης)
**Philotimo: Έτσι γράφεται στο αγγλικό κείμενο, η λέξη γοήτευε τότε.
***Νίκος Σαμψών: Ανακηρύχθηκε πρόεδρος της Κύπρου με το ιωαννιδικό πραξικόπημα του Ιουλίου 1974 αλλά ανατράπηκε μετά την τουρκική εισβολή.
  • Χρησιμοποίησα ασφαλή αξιόπιστο δίαυλο επικοινωνίας απευθείας με τον Στρατηγό Ιωαννίδη για να παραδώσει το μήνυμα. Στην αρχή εξήγησε ότι είχε προσωπικό μήνυμα από την κυβέρνηση ΗΠΑ. Αφού ο απεσταλμένος διάβασε δύο παραγράφους, ο Ιωαννίδης σχολίασε ότι το μήνυμα πρέπει να είναι το ίδιο με αυτό που ο πρεσβευτής έδωσε στον Κυπραίο*, οπότε ο απεσταλμένος έχανε τον καιρό του καθώς θα το λάμβανε ούτως ή άλλως το μήνυμα. Ο απεσταλμένος εξήγησε ότι η δουλειά του ήταν να ολοκληρώσει την ανάγνωση του μηνύματος και να του το παραδώσει, και ο Ιωαννίδης είπε εντάξει. 
  • Αφού ο απεσταλμένος ολοκλήρωσε το μήνυμα, ο Στρατηγός κυριολεκτικά εξερράγη, τινάχτηκε, πήρε φόρα, έσπρωξε ένα τραπέζι, έσπασε ένα άδειο ποτήρι και άρθρωσε μια έντονη βρισιά. Συνέχισε λέγοντας ότι τη μια μέρα ο Κίσινγκερ κάνει δημόσιες δηλώσεις για μη ανάμιξη σε ελληνικές εσωτερικές υποθέσεις και μερικές εβδομάδες αργότερα η κυβέρνηση ΗΠΑ λέει "σύμφωνα με τις ανωτέρω αρχές..." και απειλεί με ανάμιξη. "Ανεξάρτητα από το τι έγινε στην Κύπρο εμένα (τον Ιωαννίδη) θα κατηγορήσουν. Αν είχα απομακρύνει το στρατό οι παλαιοί πολιτικοί θα με είχαν κατηγορήσει ότι παραδίδω το νησί στους κομμουνιστές. Κάποια μέρα η κυβέρνηση ΗΠΑ θα καταλάβει ότι στις 15 Ιουλίου 1974 η Κύπρος σώθηκε απο τα χέρια των κομμουνιστών".
  • Ο Στρατηγός στη συνέχεια ηρέμησε, ήρθε εκεί που καθόταν ο απεσταλμένος και είπε πως ξέρει ότι εκείνος τον καταλαβαίνει: η διπλωματική συνομιλία είναι χρονοβόρα αλλά θα απαντούσε όσο μπορούσε πιο διπλωματικά γιατί είχε διπλωματική αποστολή. 
  • Ο Στρατηγός δήλωσε ότι και η Ελλάδα πίστευε στη μη ανάμιξη και σε ελεύθερο, ανεξάρτητο, κυρίαρχο κυπριακό κράτος· η Ελλάδα θα σεβόταν την απόφαση της πλειοψηφίας των Ελληνοκυπρίων, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι εθνικιστές, και αυτοί οι εθνικιστές κινήθηκαν κατά του Μακαρίου. Ήταν αδιάφορο αν αυτοί οι Ελληνοκύπριοι εθνικιστές κινήθηκαν με ή χωρίς την πρότερη ευλογία της Ελλάδας ή αν οι Έλληνες αξιωματικοί κατόπιν τους βοήθησαν. Σε αυτό το σημείο έκανε παρέκβαση, δηλώνοντας ότι ούτε η Ελλάδα ούτε οι Ελληνοκύπριοι είχαν ζητήσει Ένωση, ότι η τουρκική κυβέρνηση προφανώς αποδεχόταν αυτές τις εξελίξεις στην Κύπρο, ότι οι Τούρκοι καταλάβαιναν ότι το ζήτημα ήταν εσωτερική ελληνοκυπριακή υπόθεση.
  • Κατά τον Ιωαννίδη, η μόνη αντίσταση που απέμεινε στην Κύπρο ήταν κομμουνιστές υποστηρικτές του Μακαρίου στην Πάφο· αυτοί οι υποστηρικτές τραγουδούσαν μέχρι και τραγούδια του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου νησιού ήταν σε χέρια εθνικιστών. Ο Στρατηγός Ιωαννίδης δήλωσε ότι όλοι έπρεπε να ξεχάσουν πως ο Μακάριος ήταν διεθνής προσωπικότητα, ότι ήταν εθνικό ήρωας, ότι είχε επιτελέσει πολλά χρήσιμα καθήκοντα και ότι ήταν άνθρωπος του ράσου· ο Μακάριος είχε γίνει διεφθαρμένος ομοφυλόφιλος παπάς· ήταν διεστραμμένος, βασανιστής, ανώμαλος και ιδιοκτήτης των μισών ξενοδοχείων του νησιού. Για να διατηρήσει τη θέση του και να συνεχίσει τις δραστηριότητές του, ο Μακάριος ήταν πρόθυμος να θυσιάσει το 70% του ελληνοκυπριακού πληθυσμού (μόνο 30% ήταν ΑΚΕΛ) και ολόκληρο τον αντικομμουνιστικό πληθυσμό της Κύπρου. Ο Ιωαννίδης ισχυρίστηκε ότι οι Ελληνοκύπριοι της Εθνικής Φρουράς αντιλαμβάνονταν αυτήν την πραγματικότητα και παρακάλεσαν την πατρίδα για μια ευκαιρία να δράσουν κατά του Μακαρίου· ο Στρατηγός ισχυρίστηκε ότι βοήθησε μόνο αφού του παρουσιάστηκε τετελεσμένο γεγονός.
  • Στο σημείο αυτό παρενέβη ο απεσταλμένος και είπε ευθέως στον Ιωαννίδη ότι, με ένα πραξικόπημα μόλις 24 ώρες αφότου μας ενημέρωσε για πιθανη ανατροπή του Μακαρίου, αυτό ήταν πολύ δύσκολο να το πιστέψει οποιοσδήποτε. Στο σημείο αυτό εξερράγη πάλι ο Στρατηγός εξερράγη και πάλι χειρονομώντας, ξανάσπρωξε το ίδιο τραπέζι, έσπασε κι άλλο ποτήρι και, ανάμεσα σε βρισιές, δήλωσε ότι δεν σχεδίασε ούτε κανόνισε το πραξικόπημα, το αρχικό σχέδιο και η προσέγγιση ήταν από Ελληνοκύπριους εθνικιστές στις 13 Ιουλίου, όταν οι τελευταίοι έμαθαν ότι η ελληνική κυβέρνηση σκόπευε να ενδώσει στις απαιτήσεις του Μακαρίου να ελαττωθεί ο αριθμός των Ελλήνων αξιωματικών στην Εθνική Φρουρά. Ο Στρατηγός δήλωσε ότι δεν μπορεί να δεχτεί τουλάχιστον 85.000 Ελληνοκύπριους πρόσφυγες από την τυραννία του Μακαρίου. Αυτό, σε συνδυασμό με τις αντικαθεστωτικές ενέργειες του Μακαρίου, τον έκανε να αποφασίσει να στηρίξει τους Ελληνοκύπριους εθνικιστές. Ο Στρατηγός δήλωσε ότι αν ο Μακάριος κατάφερνε να διώξει τους Έλληνες από την Κύπρο, τι θα τον εμπόδιζε να σκεφτεί ότι θα μπορούσε να διώξει και τη χούντα από την Ελλάδα; Αφού αποφάσισε να βοηθήσει τους Ελληνοκύπριους, ο Στρατηγός ισχυρίστηκε ότι δεν το είχε πει στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων ούτε σε Έλληνα αξιωματούχο. Περιόρισε τη γνώση των προθέσεων του σε ορισμένους επιλεγμένους αξιωματικούς στις 13/14 Ιουλίου· κανείς άλλος δεν ήξερε και, ακόμη κι αφού τα γεγονότα ξεδιπλώθηκαν στις 15 Ιουλίου, μόνο μια χούφτα άνθρωποι ήξεραν τον ρόλο του. Ο Ιωαννίδης δικαιολόγησε την πράξη αυτή ισχυριζόμενος ότι, αν είχε ενημερώσει πολλούς, θα είχαν εγείρει προτάσεις, συμβουλές, εναλλακτικές και πιθανά προβλήματα. Πρόσθεσε ότι έδρασε με την  παρόρμηση της στιγμής. 
  • Ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι το παιχνίδι είχε πλέον τελειώσει για τον Μακάριο, ότι οι Ελληνοκύπριοι τον είχαν διώξει με τις κλωτσιές, ότι η Εθνική Φρουρά και οι Έλληνες αξιωματικοί είχαν βοηθήσει τους εθνικιστές Ελληνοκύπριους αδελφούς τους, και ότι η μόνη αντίσταση πλέον ήταν στην Πάφο. Σε απάντηση ευθείας ερώτησης του απεσταλμένου ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι ο Μακάριος ήταν ακόμη ζωντανός αλλά "ποιος νοιάζεται; Δεν έχει πια ισχύ και κανείς, εφόσον πιστεύει στην αρχή της μη ανάμιξης σε εσωτερικές υποθέσεις κυρίαρχου έθνους, δεν θα τον βοηθήσει - ούτε καν οι Ρώσοι, εκτός αν τους το ζητήσουν οι Τούρκοι, αλλά οι Τούρκοι απλά δεν νοιάζονται".
  • Σε ερώτηση για το αν οι Έλληνες είχαν απευθείας επαφή με τους Τούρκους, ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι δεν έχουμε ενοχλήσει τους Τούρκους· δεν έχουμε κηρύξει Ένωση. Οι Τούρκοι συμφωνούν ότι "το βασικό αγκάθι" (ο Μακάριος) έφυγε και "εγώ δεν έχω επαφη με τους Τούρκους". Εξέφρασε την άποψη ότι η Ελλάδα και η Τουρκία μπορούσαν τώρα να προχωρήσουν σε κάποια μελλοντική στιγμή στο να καθήσουν, να μιλήσουν και να λύσουν τις διαφορές τους. Πράγματι, κατά τον Ιωαννίδη οι Έλληνες θα μπορούσαν ακόμη και να μοιραστούν τα κέρδη απο το πετρέλαιο σε κοινή εταιρεία ερευνών· ωστόσο, η Ελλάδα ποτέ δεν θα παρέδιδε την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου γιατί αυτό θα σήμαινε τουρκικό έλεγχο ελληνικών νησιών. Εξέφρασε επίσης την πίστη ότι οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι θα μπορούσαν ίσως να λύσουν τις διαφορές τους ειρηνικά, ήσυχα και φιλικά. Αστειεύτηκε επίσης ότι σε ένα χρόνο ή το πιθανότερο σε δέκα, οι Τούρκοι θα ήθελαν να πουλήσουν το μερίδιό τους στην Κύπρο για αυξημένη συμμετοχή στα δικαιώματα πετρελαίου. Και πάλι απαντώντας σε ευθεία ερώτηση, ο Στρατηγός Ιωαννίδης δήλωσε ότι δεν ήταν σε επαφή με κανέναν Τούρκο αξιωματούχο· ωστόσο, προσέθεσε ότι οι Τούρκοι ήταν "επισήμως ενήμεροι" ότι η Ένωση ήταν ο στόχος εκείνη τη στιγμή και οι Ελληνοκύπριοι δεν σκόπευαν να προχωρήσουν σε αιματηρές ενέργειες κατά Τουρκοκυπρίων. 
  • Όταν ρωτήθηκε συγκεκριμένα για τον Μακάριο, ο Ιωαννίδης δήλωσε ότι σύμφωνα με ελληνικές πηγές, ο Μακάριος ήταν ζωντανός και στα χέρια των Βρετανών στη Βάση της Επισκοπής· είχε πάει εκεί με τη βοήθεια Καναδών και Βρετανών στο νησί.
  • Στο σημείο αυτό ο Ιωαννίδης συνόψισε ως εξής:
  • Τόνισε ότι κι ο ίδιος είχε Θεό· σίγουρα δεν ήταν αντιαμερικανός· "ακόμη κι ένας γάιδαρος χρειάζεται κολώνα για να δεθεί" κι αυτή ήταν οι ΗΠΑ.
  • Η βιαστική του απόφαση στις 13 Ιουλίου μπορεί να ήταν βλακωδης. Αντί να εγκαταλείψει την Κύπρο και να αφήσει τις ΗΠΑ να νοιαστούν για τη μοίρα της και να βάλουν λεφτά σε μια ακόμα τρύπα, είχε αφήσει την αγάπη για την πατρίδα, την ηθική υποχρέωση απέναντι στους Ελληνοκύπριους εθνικιστές και το “philotimo"** του να υπερνικήσουν τη λογική και να βοηθήσουν τους Ελληνοκυπρίους.
  • Η Ελλάδα θα έκανε οτιδήποτε ήταν αναγκαίο για να κρατήσει την εθνική της ταυτότητα και να μείνει αντικομμουνιστική. Αν αυτό σήμαινε να μείνει ανοιχτή η Γυάρος θα έμενε ανοιχτή όσο θα χρειαζόταν και δεν θα δεχόταν να του βάλει κανένας παράσιτα σε αυτό το μήνυμα. Όντως, είχε δώσει οδηγίες σε Έλληνα αξιωματούχο να πει επισήμως στους Βρετανούς ότι όποτε οι Βρετανοί θα ελευθέρωναν τους Ιρλανδούς πολιτικούς κρατουμένους από τις βρετανικές φυλακές, εκείνος θα ελευθέρωνε τους 42 Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους στη Γυάρο. 
  • Προσωπικά δεν συμπαθουσε τον Νίκο Σαμψών***, αλλά αυτή ήταν η απόφαση των Ελληνοκυπρίων εθνικιστών. Ήξερε προσωπικά τον Σαμψών και κατά τη γνώμη του ο Σαμψών ήταν "τρελός". Αστειεύτηκε λέγοντας ότι ο νέος Κύπριος υπουργός αμύνης Δημητρίου ήταν ιδιαίτερα φιλοαμερικανός και ότι η εκεί Πρεσβεία μας θα το αναγνώριζε αυτό σύντομα. Επίσης, ήξερε προσωπικά τον Δημητρίου.
  • Κατά τη χειραψία στο τέλος της συνομιλίας, ο Ιωαννίδης δήλωσε: "Θυμηθείτε ότι κι εμείς πιστεύουμε σε ελεύθερη, ανεξάρτητη και κυρίαρχη Κύπρο, κι εμείς πιστεύουμε στη μη ανάμιξη, μαζί με τους Τούρκους και ιδίως με τον Κίσινγκερ. Κι εμείς πιστεύουμε ότι οι Κύπριοι πρέπει να είναι ελεύθεροι να λύνουν τα προβλήματά τους, είτε είναι Ελληνοκύπριοι, είτε Τουρκοκύπριοι είτε και τα δύο". 

29 Ιαν 2017

Hoi polloi

"Τις εφημερίδες-σεντόνια τις διαβάζετε εσείς οι διανοούμενοι" μου είχαν πει. Σιγά τον διανοούμενο, σκέφτηκα με μετριοφροσύνη και απάντησα κάτι σε ανάλογο ύφος. Κι όποτε στο τραίνο άνοιγα την Καθημερινή ή τον Γκάρντιαν, καταλαμβάνοντας διπλάσιο από τον χώρο που αντιστοιχεί στον μέσο επιβάτη, θυμόμουν αυτόν τον διάλογο και χαμογελούσα, χωρίς να αποφύγω ένα αδιόρατο αίσθημα ανωτερότητας απέναντι στους συνεπιβάτες που την έβγαζαν με την κατώτερη πνευματική τροφή μιας ταμπλόιντ.

Το ότι οι άλλοι ήταν περισσότεροι, δεν το έβλεπα μόνο στον αθηναϊκό ηλεκτρικό ή το λονδρέζικο τιουμπ, το ήξερα και από τα στοιχεία πωλήσεων εφημερίδων: στην ανεπτυγμένη Γερμανία, εκατομμύρια αναγνωστών είχε η σκανδαλοθηρική Μπιλντ, αλλά μόνο μερικές εκατοντάδες χιλιάδες η αγαπημένη μου Ζυντόιτσε. Και τι μ' αυτό: η πνευματική ελίτ ήταν πάντα μειονότητα - και οι Αγγλοσάξονες την ελληνική έκφραση "οι πολλοί" ("hoi polloi") απαξιωτικά συνήθως τη χρησιμοποιούν, εννοώντας κάτι σαν πλέμπα.

Ως γλωσσικοί κληρονόμοι ενός σπουδαίου αρχαίου πολιτισμού, αλλά και έχοντας την εμπειρία της οικοδόμησης μιας δημοκρατίας στον τόπο που γεννήθηκε και ταλαιπωρήθηκε, θεωρητικά δεν θα έπρεπε να ξεχνάμε ούτε στιγμή ότι ο ορισμός του πολιτεύματος έχει να κάνει πρωτίστως με τους αριθμούς: "διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ᾿ ἐς πλείονας οἰκεῖν" (κατά τον Θουκυδίδη, στον Επιτάφιο του Περικλή). Ωστόσο, παρόλο που και εμείς και ολόκληρη η ευρωπαϊκή οικογένεια που μας δέχτηκε ομνύουμε σε παραλλαγές του ίδιου πολιτεύματος, στο κοινό μας εγχείρημα δόθηκαν δικαιώματα για να μιλούν πολλοί - και όχι μόνο κακόπιστοι ή αντιευρωπαϊστές - για δημοκρατικό έλλειμμα.

Μπορεί στην πρόσφατη αμερικανική προεδρική εκλογή να κατακρίθηκε με ευκολία το εκλεκτορικό σύστημα, που στέρησε τη νίκη από την σχετικώς πλειοψηφήσασα (48% έναντι 46%), ωστόσο στο πλαίσιο της ΕΕ η αντιπροσώπευση της λαϊκής βούλησης στην ηγεσία του μπλοκ είναι πολύπλοκη - πολύ περισσότερο από όσο δικαιολογεί η διακρατική φύση της Ένωσης ή και η αδράνεια από δομές που άρχισαν να υφίστανται λίγο μετά το 1950. Η παρεμβατικότητα του Ευρωκοινοβουλίου φαντάζει ασήμαντη μπροστά σε αυτή της αμερικάνικης Γερουσίας και Βουλής. Και οι ΗΠΑ μπορεί να βασίζονται στα περίφημα θεσμικά checks and balances αλλά δεν έχουν κάποιο διευθυντήριο ανάλογο της Κομισιόν, τα μέλη της οποίας μόνο έμμεσα εκλέγονται από τους πολίτες των ευρωπαϊκών χωρών (και εξίσου έμμεσα λογοδοτούν σε αυτούς).

Ο ιστορικός Roger Osborne (Civilization - A History of the Western World), απλουστευμένα αλλά κατά τη γνώμη μου εύστοχα, περιγράφει την αντίθεση Αμερικανών και Ευρωπαίων αντιπαραβάλλοντας τον προοδευτικό λαϊκισμό των μεν με τον νοσταλγικό ελιτισμό των δε. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη απέκτησε κακό όνομα λόγω της μικρής, όπως τουλάχιστον αποδείχτηκε στο μεσοπόλεμο (1918-'39), απόστασης της δεξιάς εκδοχής του από τον καταστροφικό και μετέπειτα ηττημένο φασισμό-ναζισμό. Στην Ελλάδα, ακόμη και στο Πασόκ του κατεξοχήν λαϊκιστή πολιτικού ηγέτη της πρόσφατης ιστορίας, αισθάνθηκαν υποχρεωμένοι να χαρακτηρίσουν ως "έρποντα, φασίζοντα λαϊκισμό" την στάση της ακραία φιλοκυβερνητικής εφημερίδας του πεντάδραχμου, ειδικά όταν έκανε στροφή και άρχισε να καταγγέλλει την εξωσυζυγική ζωή του τότε πρωθυπουργού.

Η δαιμονοποίηση του λαϊκισμού δείχνει να έγινε από πολλούς, σοβαρούς και ισχυρούς με μια αφέλεια παρόμοια αυτής που επιδεικνύαμε, όλοι εμείς που παραμυθιαστήκαμε (έστω προσωρινά ή μισοαστεία) επειδή τελειώσαμε πρότυπα σχολεία, ψηφίσαμε τον Συνασπισμό του δύο και ενενήντα τέσσερα (ή στις ευρωεκλογές) και δηλώναμε απέχθεια στα σκυλάδικα ή/και την καρέκλα (ντισκοπόπ). Δεν είμαι σίγουρος αν οι πρόσφατες ήττες της μετριοπάθειας (όχι μόνο στην Ελλάδα του Τσίπρα αλλά και στη Βρετανία του Brexit, την Αμερική του Τραμπ και ποιος ξέρει αύριο πού αλλού) είναι απότοκο της "αδιαφορίας για την κοινωνική ανισότητα", που αποδίδει στις κεντρώες ελίτ σε σημερινό του κείμενο ο καθηγητής Α. Λιάκος. Προσωπικά πριν από τεσσεράμισι χρόνια είχα διατυπώσει τη θέση ότι η δύναμη που απέκτησε (και διατηρεί έκτοτε) το ακροδεξιό μας κόμμα δεν οφείλεται μόνο στην οικονομική κρίση - όπως και η νίκη του Τραμπ ήρθε σε μια χώρα που η οικονομία της μάλλον πήγε καλά επί Ομπάμα - ούτε είναι μόνο ψήφος διαμαρτυρίας: στην ψήφο της Χ.Α. ρόλο δείχνει να παίζει η συγκίνηση ανθρώπων από τη σημαία, την επίκληση εθνικών ιδεωδών, έως και τη βιαιότητα.

Το αν υπάρχει πολιτική αντίσταση σε αυτό το ρεύμα, που έχει ήδη πετύχει σημαντικές νίκες, είναι κάτι που πρέπει να φανεί σύντομα και δυνατά. Η χλεύη και οι απαγορεύσεις αφενός αντιφάσκουν με το δημοκρατικό ήθος, αφετέρου αποδεικνύονται πάντα αδύναμες. Πριν αποτύχει και πάλι όπως στο μεσοπόλεμο η δημοκρατική μετριοπάθεια, κάτι που θα αποτελέσει μεγάλη ήττα της (δεδομένου ότι ο κόσμος είναι σε πολύ καλύτερη κατάσταση από ό,τι ήταν το 1929), θα πρέπει να μάθει να κάνει αυτό που μια λογογράφος επιτυχημένων ρεπουμπλικάνων πολιτικών, η Peggy Noonan, αποκάλεσε "την ποίηση της ομιλίας", την δύναμη των λέξεων να κάνουν "ακόμη και μια βαριεστημένη καρδιά να χορέψει". Να προκαλέσει συγκίνηση, με άλλα λόγια.

Κάτι ξέρει η - με την καλή έννοια - Αμερικανίδα "λαϊκίστρια": χάρη στη δουλειά της, ο υποψήφιος για τον οποίο εργάστηκε κέρδισε κατά κράτος έναν διανοούμενο (ελληνικής μάλιστα καταγωγής) που κατηγορήθηκε ότι μιλούσε άψυχα, σαν professor και σαν word processor. Ιδίως στην καταστροφική τηλεμαχία, στην οποία η στεγνή, καθόλου συναισθηματική αντίδρασή του στην ερώτηση παγίδα για τον υποθετικό βιασμό της συζύγου του λέγεται ότι ήταν καθοριστική για την έκβαση της κούρσας, στην οποία "ο Μιχάλης μας" ξεκίνησε ως φαβορί.

14 Ιαν 2017

Χειμώνας: τι έκπληξη!

Έκπληκτοι οι ζώντες σε πεδινές παραθαλάσσιες πόλεις διαπίστωσαν ότι οι προειδοποιήσεις δεν ήταν υπερβολικές. Ότι ο βαρύς χειμώνας δεν ανήκει στις αφηγήσεις της γιαγιάς κι ότι η "υπερθέρμανση του πλανήτη" δεν καταργεί το χιόνι και την παγωνιά από τη Μεσόγειο. Ακόμη και ενημερωμένοι άνθρωποι έδειξαν να μη γνωρίζουν ότι το κλίμα κρίνεται από ιστορικά στοιχεία σε βάθος δεκαετιών και όχι από το τι θυμάται και διαισθάνεται ο καθένας.

Δεν μπορώ να φανταστώ ότι κανένας στον Δήμο Θεσσαλονίκης, ας πούμε, δεν είχε διαβάσει κάπου ότι η ελάχιστη καταγεγραμμένη θερμοκρασία στην πόλη είναι κοντά στο μείον δεκαπέντε. Ότι το μείον οκτώ που έζησα πριν μια βδομάδα εκεί - το ναδίρ της "Αριάδνης" - μπορεί να είναι κάτω του συνήθους αλλά δεν είναι δα και τόσο ανήκουστο. Οι προγνώσεις καιρού, παρόλο που συχνά αποκλίνουν, αυτή τη φορά ήταν σαφείς, και μάλιστα από αρκετές μέρες πιο πριν: αναμένεται ένα πολύ σοβαρό κύμα ψύχους. Όπως πάντα, αποδείχτηκε αδύνατο να πέσουν μέσα στον ακριβή χρόνο εκδήλωσης, κανείς ωστόσο δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν είχε προειδοποιηθεί.
,
Τι κάνεις λοιπόν, όταν έχεις προειδοποιηθεί; Τι κάνεις ως μονάδα (άτομο, νοικοκυριό, πολίτης) και τι ως ομάδα (φορέας, επιχείρηση, οργανωμένη κοινωνία); Στην πόλη, ειδικά στην πεδινή παραθαλάσσια πόλη καμιά φορά ξεχνάμε τις παλιές βασικές ανάγκες επιβίωσης του ανθρώπινου είδους, μεταξύ των οποίων και η στέγη - προστασία από το, εχμ, κρύο. Το θυμόμαστε καμιά φορά όταν μας πιάνει η ευαισθησία για αστέγους ή πρόσφυγες (συνήθως λέγοντας "κρίμα αλλά ας πρόσεχαν") ή συνηθέστερα όταν πονά η τσέπη από το κόστος θέρμανσης. Κι επειδή η πτώση κάτω από το μηδέν είναι αντικειμενικά σπάνια, δικαιολογούμαστε να μην έχουμε τα αντανακλαστικά του ορεινού ή βορειοευρωπαίου. Ωραία όλα αυτά - ξαναλέω όμως: είχαμε προειδοποιηθεί. Έρχεται πάγος και χιόνι: καλούμαστε αφενός να προστατευθούμε, αφετέρου να συνεχίσουμε να ζούμε και να λειτουργούμε.

Αυτό το δεύτερο, ειδικά στις πόλεις, είναι αδύνατο να επαφίεται μόνο στον πολίτη ή μόνο στην "πολιτεία". Θέλει κοινωνικό συμβόλαιο. Κι ούτε υπάρχει η πολυτέλεια (ειδικά σε μια χώρα που ζορίζεται) να μένει πίσω για τρεις ή δεκατρείς μέρες ένα σύνολο χιλιάδων ή εκατομμυρίων δρατηριοτήτων, με blanket (σαρωτικές) αποφάσεις που μαρτυρούν ευθυνοφοβία: "χιονάει πόλη, κλείσει πόλη" (σχολεία, δρόμους, υπηρεσίες κ.λπ.), ή με ανακοινώσεις εκ των υστέρων που κατηγορούν πάντα τον πολίτη - ή "τα μνημόνια". Ομοίως, δεν μπορεί να λειτουργήσει η κοινωνία αν δεν συνεισφέρει ο καθένας αυτό που του αναλογεί: υπεύθυνη συμπεριφορά από τους οδηγούς ή τους καταναλωτές νερού, στοιχειώδη θέρμανση και μέριμνα αντιολισθηρότητας (ή προειδοποιήσεις ολισθηρότητας) από τις διευθύνσεις σχολείων και άλλων υπηρεσιών - και λίγο φτυάρισμα και αλάτι μπροστά στην πρόσοψη της κάθε ιδιοκτησίας. Στοιχίζει πολύ; Κρατάει πολύ; Θέλει πολλή σκέψη; Ή μήπως νομίζουμε ότι το κοινωνικό συμβόλαιο είναι δουλειά για πολιτικούς και δικηγόρους;

31 Δεκ 2016

Μιλώντας για τα 32 μέτρα, στις 31 του μηνός

Οι οικοδομικοί κανονισμοί της μεταπολιτευτικής εποχής δεν αφήνουν κανένα κτίριο στην Ελλάδα να ξεπεράσει το μαγικό αριθμό των 32 μέτρων σε ύψος. Το κτίριο του Κέντρου Πολιτισμού του Ιδρύματος "Σταύρος Νιάρχος" (ΚΠΙΣΝ - δυστυχώς άλλη μια άθλια νεοελληνική ακροστοιχίδα) δεν ξεφεύγει από αυτόν τον κανόνα. Αν μάλιστα το δεις από την πλευρά της Καλλιθέας και του πάρκου, νομίζεις ότι δεν υπάρχει καν κτίριο. Οι βασικοί άξονες στην παράλληλη της Συγγρού κατεύθυνση βρίσκονται στη συνέχεια των τζιτζιφιώτικων δρόμων και μάλιστα φέρουν τα ονόματά τους (π.χ. οδός Ευριπίδου). Σε αντίθεση όμως με την υπόλοιπη flatland της Καλλιθέας αρχίζουν να ανηφορίζουν. Το "χωμάτινο κάλυμμα" των τεράστιων κτιρίων της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής μοιάζει με λόφος. Πάνω του, κοιτώντας προς το βορρά, νομίζεις ότι το αττικό λεκανοπέδιο είναι σαν αυτό του Καράκας: ότι κλείνει δηλαδή και από το νότο, χωρίς έξοδο στη θάλασσα.

Όχι πως λείπουν και οι θέες προς τη θάλασσα - όμως ο αρχιτέκτονας Ρέντζο Πιάνο (δημιουργός του Μπωμπούρ ή κέντρου Πομπιντού στο Παρίσι όταν ήμουν παιδί) σαν να επέλεξε να της γυρίσει την πλάτη. Ίσως να διείδε - λίγο πριν την έναρξη της ελληνικής δημοσιονομικής κρίσης - ότι η περιοχή του φαληρικού Δέλτα θα έμενε για πολλά χρόνια ακόμη άσχημη και αδιαμόρφωτη, παρά το αναμφίβολο δυναμικό της. Μάλλον γι' αυτό προτίμησε να δείξει στην παραλία το ασχημότερο δυνατό πρόσωπο του καινούργιου κτιριακού συγκροτήματος: έναν σχεδόν συνεχόμενο τοίχο από μπετόν, όπου μάλιστα κάποιοι είχαν το "θράσος" να ονομάσουν Canyon Street (!) την ποδηλατοδρομημένη σούδα που χωρίζει το πάρκινγκ από τα κυρίως κτίρια. 

Η πρόσφατη εξαγγελία πρωτοβουλίας για την ολοκλήρωση των εργασιών της πάλαι ποτέ Ολυμπιακής Ζώνης του Φαλήρου - της μπαζωμένης από το '70 περίπου περιοχής ανάμεσα στο Τροκαντερό και το Μικρολίμανο - δίνει την ελπίδα ότι κάποτε μπορεί να διαψευστούν (-ούμε) οι απαισιόδοξοι και να μπορεί κανείς να βολτάρει ανάμεσα στις δύο παλιές μου γειτονιές, Πειραιά και Καλλιθέα, περνώντας από την πολύπαθη Εσπλανάδα και από έναν παραλιακό περίπατο χωρίς καταυλισμούς και με μόνη ενόχληση τα κουνούπια. Η ήδη κατασκευαζόμενη επέκταση του τραμ μέχρι το κέντρο του Πειραιά, παρά την αναμενόμενη γκρίνια (και χωρίς να αναιρεί κάποια από τα μειονεκτήματα της συγκεκριμένης χάραξης), συμπληρώνει την αίσθηση της αλλιώτικης, φιλικής στο περιβάλλον διαμόρφωσης του τοπίου, σε μια περιοχή που μπορεί να ελπίζει να γίνει cool - αλλά ποτέ δεν ήταν (παρά τη μοναδική τοποθεσία της). Η γενιά των παιδιών μου, μόνο από αφηγήσεις θα ξέρει ότι κάποτε εκεί στο, εχμ, ΚΠΙΣΝ (σημείωση: βρείτε άλλο όνομα!) βρισκόταν ο Ιππόδρομος, τόπος δυστυχίας - είτε ως χώρος συγκέντρωσης αντιφρονούντων, είτε ως πόλος έλξης εθισμένων. Και οι ταινίες που γυρίστηκαν γύρω στο '80 στο Δέλτα, που δείχνουν μια αλλιώτικη νυχτερινή όψη της περιοχής με μηχανόβιους και τραβεστί, δεν θα είναι μόνο καλτ αλλά και απίστευτες - κανείς δεν θα φαντάζεται αυτόν τον τόπο ως πυρήνα παρακμής.

Έτσι ελπίζουμε τουλάχιστον. Είναι ελπιδοφόρο, να αναδύεται ένα τόσο εντυπωσιακό συγκρότημα τον καιρό της κρίσης - έστω και από κεκτημένη ταχύτητα, σε συνέχεια συμφωνιών που υπογράφηκαν την περίοδο 2006-2009 και με βασικό πλεονέκτημα τη ρευστότητα που διέθετε ο ιδιώτης δωρητής. Τα όσα κατασκευάστηκαν πριν το 2004 για τους Ολυμπιακούς συνολικά δεν υστερούσαν σε όγκο. Το momentum που χάθηκε σε αυτά, θα μπορέσει να διατηρηθεί στη νέα Λυρική και τη νέα Βιβλιοθήκη; Η συζήτηση αυτή οδηγεί σε σκέψεις για business plan και παρεμφερή, υψίστης σημασίας ζητήματα. Οι προβληματισμοί όμως θα περιμένουν για λίγο. Προτιμώ να κλείσω τη χρονιά που φεύγει κρατώντας λίγη από την ομορφιά της πρώτης ολοκληρωμένης εντύπωσης. 

Ευτυχισμένο το 2017!








16 Δεκ 2016

Dum Tek Tek

"Εδώ είναι Σιίτες" ήταν η αυτόματη απάντηση όταν ρωτήθηκα μήπως τα φώτα με τους σημαιοφόρους στα Flame Towers έχουν να κάνουν με τα Χριστούγεννα. Η έκπληξη όμως με περίμενε στην κεντρική πλατεία με τα συντριβάνια, με ένα κανονικό εορταστικό χωριό - που στήθηκε σε χρόνο μηδέν, όπως έμαθα - με τα περίπτερά του και το δέντρο του και τα όλα του, μέχρι και Santa έτοιμο να βγάλει φωτογραφίες στο ντεκόρ που απεικόνιζε ένα ζεστό σαλόνι.

Αντιστάθηκα εύκολα στη ζεστή σοκολάτα του Λβιβ· το στομάχι γέμισε με πίτσα που έφαγα στον χιονόκαιρο, ακούγοντας το Ντουμ Τεκ Τεκ της Χαντισέ και χαζεύοντας τον κόσμο να κάνει αυτό ακριβώς που θα έκανε σε μια οποιαδήποτε πόλη της "Δύσης". Ένας αφελής θα έλεγε ότι τα Χριστούγεννα διαπότισαν την ανατολίτικη χώρα, μάταια όμως θα έψαχνε για σταυρούς και φάτνες. Ούτε καν αλκοόλ δεν σερβίρονταν. Η αψίδα έγραφε απλά το όνομα της επόμενης χρονιάς, το Γίλμπασι άλλωστε ξέρω πως το γιορτάζουν στην Τουρκία ως κοσμική γιορτή της ημερολογιακής Πρωτοχρονιάς. Στους φίλους εδώ στο Μπακού ευχήθηκα ό,τι και στους περισσότερους που δεν θα με ενδιέφερε το τι πιστεύουν πως μπορεί να τους σώσει: να περάσουν καλά με τις οικογένειές τους. Happy Holidays, ισχύει για όσους δεν θέλουν να καταστρέψουν τον κόσμο.

Βλέπω, με άλλα λόγια, κάτι λίγο πιο ουσιαστικό από την προφανή εμπορικότητα και παγκοσμιοποίηση στα Season's Greetings. Ίσως η επιθυμία του κόσμου να ζήσει ειρηνικά και "όπως στη Δύση" - με τον ανοιχτό δρόμο ελπίδας - να είναι κάτι πολύ καλό από μόνο του, και όχι απλά το μη χείρον απέναντι στους (πάσης φύσεως) φονταμενταλισμούς.





3 Δεκ 2016

Kiev, said the commissar

Γιόρτασα τα 48α γενέθλια με συναδέλφους από τρεις ηπείρους σε μια ιρλανδέζικη παμπ στο Κίεβο. Η Ο'Μπράιανς βρίσκεται στον επικλινή δρόμο που συνδέει το ύψωμα των χρυσαφένιων τρούλων με την επεισοδιακή πλατεία Μαϊντάν - τον τόπο των πρόσφατων διαδηλώσεων, με το Μέγαρο Τσαϊκόφσκι στη μια μεριά και το υπόγειο mall πλάι στα ΜακΝτόναλντς από την άλλη. Η πόλη δείχνει αυτοκρατορική σε πολλά της γνωρίσματα. Η παραδοσιακή της γειτονιά δεν έχει τους στενούς δρόμους της Πλάκας ή της βελιγραδιώτικης Skadarlija, αλλά ένα φαρδύ καλντερίμι - το οποίο ούτε που σκέφτηκα να κατέβω όταν ξαναεπισκέφθηκα την πόλη δυο μήνες αργότερα με αρνητικές θερμοκρασίες. Ο διερμηνέας Μιχαήλ με διαβεβαίωσε βαριεστημένα ότι η χιονόπτωση θα κρατούσε σχεδόν αδιάλειπτη για τουλάχιστον δέκα μέρες ακόμη.

Η άσπρη κουβέρτα θα μείνει και η υποδοχή της κάθε χρόνο αποτελεί ιεροτελεστία στο κέντρο οδικής συντήρησης στις παρυφές της πρωτεύουσας. Η τελευταία Κυριακή κάθε Οκτώβρη έχει οριστεί μέρα χειμερινής συντήρησης - ευκαιρία για το τελευταίο ομαδικό ποτό πριν τον πόλεμο με τα χιόνια. Ο στρατός του εκτελούντος χρέη, αγγλιστί acting ("and active" κατά το λογοπαίγνιο που μετέφρασε ατόφιο ο "Μάικλ") επικεφαλής της ομάδας παρατάσσεται με τα εκχιονιστικά στο σχηματισμό μιας ιδιότυπης ουκρανικής φάλαγγας. Ούτε ένα ούτε δύο αλλά πέντε φορτηγά με λεπίδα κινούνται λοξά ώστε να διώχνουν το χιόνι στο πλάι από ένα δρόμο πλάτους δύο λωρίδων. Το έκτο όχημα που ακολουθεί σκορπίζει αλάτι δεξιά κι αριστερά για να μην παγώσει ο καθαρισμένος δρόμος. Προσπαθώ να τους εξηγήσω ότι είναι μύθος πως στην Ελλάδα δεν υπάρχουν χιόνια, αλλά το μόνο που καταφέρνω είναι να μου κάνουν πλάκα ότι το μόνο πράγμα στην Ελλάδα που μπορεί να κάνει ένα δρόμο να γλιστρά είναι τα πεσμένα μανταρίνια.

Η βοηθητική βάση του δρόμου - μιας τετραλώριδης αρτηρίας από αυτές που συνδέουν τον κάμπο με τα Καρπάθια στα δυτικά - βρίσκεται σε ένα χωριό από τα πάμπολλα πεδινά. Οι εγκαταστάσεις της είναι υποτυπώδεις και λασπωμένες. "Δεν θα σου πλύνω τα παπούτσια", αστειεύεται ο "acting" και επιτέλους αποφασίζω να κάνω μεταβολή. Δεν έχω άλλωστε τίποτα καινούργιο να δω προχωρώντας προς το σωρό με την άμμο και το αλάτι. Προσπερνώντας την αποθήκη από τσιμεντόλιθους, που τη φυλά ένα δεμένο μαύρο σκυλί, μπαίνω στο διατηρητέο κτίριο, που μοιάζει περισσότερο με χάνι. Ήταν χάνι - τον καιρό της Μεγάλης Αικατερίνης, όπως μου είπαν, οι άμαξες από και προς τη Λιθουανία και την Αγία Πετρούπολη σταματούσαν εκεί. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο λειτούργησε ως ιατρικό κέντρο - μπορεί για τους Ναζί, τους Σοβιετικούς ή και τους δύο. Σήμερα μαζί με τη βάση συντήρησης συστεγάζει το τοπικό ταχυδρομικό γραφείο, η υπάλληλος του οποίου ευγενικά μας ρώτησε αν χρειαζόμασταν κάτι πριν σχολάσει, μετά το εξοντωτικό ωράριο που τελείωσε κάπου στη μία το μεσημέρι.

Ο τοπικός διαχειριστής συντήρησης στο ιστορικό κτίριο μου πρόσφερε νερό σε ένα φλιτζάνι προορισμένο για τσάι. Δεν άργησε να ακουστεί το αναμενόμενο αστείο για το νερό σαρανταδύο βαθμών - τη βότκα που θα ταίριαζε με το κρύο της ατμόσφαιρας. Ο συνάδελφος μηχανικός Ίγκορ μιλούσε για τις γιορτινές μέρες που άφηνε την οικογένειά του για να τρέξει να συντονίσει τον αποχιονισμό. Του είπα ότι στην Ελλάδα μια αντίστοιχη ομάδα εργαζομένων έχει πάνω κάτω τα ίδια "έθιμα".

Οι άνθρωποι με τα γούνινα καπέλα με άκουσαν με ενδιαφέρον να αφηγούμαι τις εμπειρίες μου από την Ελλάδα. Πριν φύγουμε ένας τους μου είπε πόση εντύπωση του έκανε μια καλοκαιρινή επίσκεψή του στη Βουλγαρία. Μπορούσε να συνεννοηθεί με τον κόσμο μια και είχαν τόσες πολλές κοινές λέξεις. Δυσκολεύτηκε να πιστέψει την πληροφορία ότι τα ελληνικά, παρά τη γειτονική γεωγραφία, δεν είναι σλάβική γλώσσα. Μπορώ να τον κατανοήσω - δεν διαφέρει σε πολύ από τους Αμερικάνους που δεν γνωρίζουν τα όρια Ευρώπης και Ασίας, ή και εμάς που συχνά θεωρούμε σλάβους συλλήβδην όλους τους πρώην ανατολικοευρωπαίους όπως τους Ούγγρους, Γεωργιανούς και πολίτες των βαλτικών χωρών.

Την τελευταία μου βραδιά συνδέθηκα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου και πάλι εμφανίστηκαν υποτιθέμενες δηλώσεις του Κίσινγκερ για την Ελλάδα. Αφού χαμογέλασα, θυμήθηκα ένα πραγματικό του άρθρο, γραμμένο πριν δυόμισι περίπου χρόνια, τον καιρό προσάρτησης της Κριμαίας. Δεν ξέρω αν η κοσμοθεωρία του έχει επηρεάσει το επιτελείο εξωτερικής πολιτικής του νέου Αμερικανού προέδρου. Ωστόσο οι προειδοποιήσεις του για την ιδιαιτερότητα της Ουκρανίας μου είχαν τότε φανεί εξαιρετικά νηφάλιες. Τις έχω στο μυαλό μου όποτε βλέπω την πληθώρα ευρωπαϊκών σημαιών στο Κίεβο και τον πίνακα αναχωρήσεων του Μπόρισπιλ που δεν έχει καμία πτήση προς Ρωσία - και όποτε ακούω τις ίδιες λέξεις με διαφορετική προφορά, ενίοτε από το ίδιο άτομο, στο πλαίσιο της γλώσσας-αχταρμά που λέγεται σούρζυκ, ρώσικα και ουκρανικά μπερδεμένα όπως ολόκληρη αυτή η κοινωνία των σαράντα και πλέον εκατομμυρίων, όπως όλοι μας σε τελευταία ανάλυση.

*Ο τίτλος είναι από στίχο του Red Army Blues (Waterboys)

19 Νοε 2016

Αίνιγμα: βρες την πόλη

Σε φέρνει το πλοίο από τα καταπράσινα νησιά με την ενετική παράδοση. Κατεβαίνεις και περπατάς το μώλο. Διασχίζεις τη σιδηροδρομική γραμμή και τον παραλιακό δρόμο, μονόδρομο με τα αυτοκίνητα να έρχονται από τα αριστερά σου.

Μπαίνεις στον πεζόδρομο και, αφού διασχίσεις τον δεύτερο μονόδρομο (της αντίθετης κίνησης) μπαίνεις στην καρδιά του κέντρου, στο σταυροδρόμι του κάθετου με τον οριζόντιο πεζόδρομο. Το μέρος σφύζει από ζωή μέρα και νύχτα. Παραπάνω είναι ένα ξενοδοχείο με μάλλον αδιάφορη αρχιτεκτονική και λίγο αργότερα αρχίζουν τα σκαλάκια, που σε βγάζουν στην άνω πόλη με τα ρωμαϊκά μνημεία και τις παλιές εκκλησίες. 

Ακόμα πιο ψηλά, εκεί που τελειώνει η πόλη, είναι ο περιφερειακός αυτοκινητόδρομος, διλώριδος ανά κατεύθυνση με τούνελ και γέφυρες πάνω από χαράδρες. Η πόλη των διακοσίων χιλιάδων - που απέχει περίπου 2 ώρες με το αυτοκίνητο από την πρωτεύουσα - είναι γνωστή για το καρναβάλι της και για τον, αριστερότερο από το μέσο όρο της χώρας, πολιτικό προσανατολισμό του πληθυσμού της. Η κάποτε ακμάζουσα ιταλική παροικία λιγόστεψε μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. 

Το λιμάνι πάει να πάρει τα πάνω του για να ανταγωνιστεί τα μεγαλύτερα της περιοχής αλλά η επέκτασή του είναι ακόμα ανολοκλήρωτη. Λίγα χιλιόμετρα παρακάτω μια εντυπωσιακή γέφυρα οδηγεί σε μια καλαίσθητα διατηρημένη παραθαλάσσια πόλη της μεσαιωνικής εποχής. 

Φαντάζομαι βρήκατε την απάντηση. Τις δύο απαντήσεις, για την ακρίβεια.

12 Νοε 2016

Εκλογές ΗΠΑ

Δεδομένα 4 μέρες μετά τις αμερικανικές εκλογές:

-1- Ψήφισε περισσότερος κόσμος απ' ό,τι το 2012. 
-2- Ο Τραμπ πήρε περισσότερες ψήφους απ' ό,τι ο Ρόμνεϊ το 2012.
-3- Η Κλίντον κερδίζει τη λαϊκή ψήφο αλλά μάλλον με κάτω από 50% ποσοστό. 
-4- Η Κλίντον ενδέχεται να ξεπεράσει τις ψήφους του Ομπάμα το 2012, αλλά αυτό θα εξαρτηθεί από ψήφους που δεν έχουν ακόμη καταμετρηθεί. Προς το παρόν υπολείπεται.
-5- Οι "μικροί" πήραν σχεδόν 5% - ανέβηκαν πολύ, για τα αμερικανικά δεδομένα. Στο μεγαλύτερο μέρος τους οι ψήφοι αυτές πήγαν σε κόμματα "αρχών" - με συναπτά έτη πολιτικής παρουσίας - και όχι κάποιον εφήμερο σταρ (άλλωστε ο σταρ φέτος ήταν σε μεγάλο κόμμα!).
-6- Η Κλίντον και οι Δημοκρατικοί δεν έθεσαν θέμα εκλογικού νόμου και λογικά η καμπάνια τους θα ήταν στοχευμένη στο να κερδίσουν τους 270 εκλέκτορες (το οποίο και μετράει) και όχι να πλειοψηφήσουν στο λαό - άρα δεν είναι οι "πραγματικοί νικητές" και όλα τα άλλα όμορφα που ακούγονται. Θέμα εκλογικού νόμου είχε τεθεί στο παρελθόν - με δικομματική υποστήριξη στη σχετική πρόταση - αλλά ανεπιτυχώς, καθώς υπήρχαν αντιδράσεις και από τα δύο κόμματα, ιδίως από πολιτείες μεσαίου μεγέθους που ήθελαν να διατηρήσουν το ειδικό τους βάρος αμείωτο. 
-7- Η καμπάνια Τραμπ επανέφερε την κυριαρχία του ρεπουμπλικανικού μπλοκ στο νότο και τις μεσοδυτικές πολιτείες. Ο Ομπάμα είχε σπάσει αυτήν την κάποτε θεωρούμενη ως "κλειδωμένη πλειοψηφία". Οι λεγόμενες πολιτείες-κλειδιά κρίθηκαν καθαρά, χωρίς περιπτώσεις όπως η Φλόριντα του 2000 που έδωσε τη συνολική νίκη στον Μπους Τζούνιορ. 
-8- Τα γκάλοπ όπως συνοψίζονταν έδειχναν μέχρι τις τελευταίες μέρες μια τάση ελαφρά υπέρ της Κλίντον. Τόσο στη λαϊκή ψήφο όσο και σε επίπεδο πολιτειών-κλειδιών. Η Πενσυλβανία π.χ. δύσκολα φαινόταν ότι θα πάει στον Τραμπ. Η απόκλιση από την πραγματικότητα μπορεί να σημαίνει κρυφή ψήφο υπέρ Τραμπ, μπορεί και ατέλειες της δειγματοληψίας σε επίπεδο πολιτείας. Πάντως το συνολικό προβάδισμα τις τελευταίες κάμποσες μέρες ήταν σαφώς στα όρια του στατιστικού σφάλματος. 
-9- Έχει κάτι το παράδοξο ο χαρακτηρισμός της ψήφου στον επιχειρηματία που πήρε το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων ως "αντισυστημικής". Τα ΜΜΕ των ΗΠΑ από δεκαετίες θεωρούνται ότι γέρνουν υπέρ των Δημοκρατικών - φέτος δεν έγινε κάτι πολύ διαφορετικό. [Το 1992 θυμάμαι που ο Μπους (πατήρ) ζητούσε από τους πολίτες να τον επανεκλέξουν για να τη σπάσουν στα μέσα ενημέρωσης.] Φέτος ο Ομπάμα έκανε (οικογενειακώς) τέτοια εκστρατεία υπέρ της Δημοκρατικής υποψηφίου που κανένας άλλος πρόεδρος δεν έχει κάνει στο παρελθόν για τον υποψήφιο του κόμματός του. Και η Κλίντον μπορεί να κέρδισε όσους δεν ήθελαν Τραμπ αλλά μάλλον δεν της έδωσε θετικούς πόντους το ότι είναι σύζυγος του παλιού προέδρου, που άλλωστε κι αυτός ποτέ δεν πήρε πάνω από 50% στο λαό. Ωστόσο οι βαρύγδουποι χαρακτηρισμοί θέλουν προσοχή. Η επανάκαμψη των Ρεπουμπλικάνων με ψήφο "αγανάκτησης" (που υποτίθεται ότι χαρακτηρίζει επιλογές ορισμένων χαρακτηριστικών δημογραφικών ομάδων όπως οι "λευκοί χωρίς πτυχίο") έχει ξαναγίνει στο παρελθόν χωρίς να χαρακτηριστεί τόσο επαναστατική. Η εναλλαγή συντηρητικών-φιλελεύθερων (το αμερικανικό ανάλογο του "δεξιός-αριστερός") είναι ένα χαρακτηριστικό της υγιούς δημοκρατίας.  

Μπλε και πράσινο υπόβαθρο

Με έκπληξη ο ελληνικός λαός πληροφορήθηκε σήμερα ότι η Ελευσίνα (Eleusis, γερμ. Ελόιζις), η οποία ανακηρύχθηκε πολιτιστική συμπρωτεύουσα του 2021 μαζί με τη ρουμανική Τιμισοάρα και το σερβικό Νόβι Σαντ, είναι πόλη και στη σύγχρονη Ελλάδα.

Η πλειοψηφία των πρωτευουσιάνων συμπολιτών μας μόλις και μετά βίας γνωρίζει εξ ακοής μερικούς από τις πολλές δεκάδες δήμων που συναποτελούν το περίφημο λεκανοπέδιο. Στην δε καθημερινότητά του ο μέσος κάτοικος της Αττικής θα πατήσει το πόδι του το πολύ σε δύο δήμους (σπιτιού και βασικής ασχολίας) ενος πολεοδομικού συγκροτήματος με διάσπαρτα βουνά και λόφους, που τον εμποδίζουν να δει - κυριολεκτικά - πέρα από τη μύτη του.

Στις αρχές του 21ου αιώνα υπήρχε βάσιμη ελπίδα ότι οι νέοι αυτοκινητόδρομοι θα έδιναν στον Αθηναίο και Πειραιώτη τη δυνατότητα να γνωρίσει την υπόλοιπη Αττική, πέρα από τα ξενυχτάδικα της παραλιακής και τις χασαποταβέρνες στα αρβανιτοχώρια (που θα τον προσέλκυαν ακόμη και με καρόδρομο).

Από τα δύο καινούργια λεκανοπέδια που έφερε κοντά στο ορίτζιναλ η Αττική Οδός, το πιο προσιτό ήταν αυτό των Μεσογείων, χάρη στο αεροδρόμιο και τα εκπτωτικά χωριά. Το άλλο, το δυτικό με τα φουγάρα, παρέμεινε πέρασμα - και μάλιστα ακόμη πιο μακριά από τους οικισμούς σε σχέση το παλιό.

Η κρίση, τέλος, δυσκόλεψε τις μετακινήσεις με αυτοκίνητο, που έγιναν ακριβότερες και πιο απρόσιτες. Οι περαστικοί για Πελοπόννησο και δυτική Ελλάδα έμεναν πάντα με την εντύπωση ότι η "Ελευσίνα" των πινακίδων ήταν ένα απλό τοπωνύμιο με κάτι αρχαία, σαν τους Δελφούς ή το Σούνιο ας πούμε - τόσο που απορούσες γιατί οι πινακίδες προς αυτήν δεν είχαν το καφέ φόντο του πολιτισμού. Λίγοι έβγαιναν στον κόμβο για να δουν την παλιά απόληξη της Ιεράς Οδού. Η σημαντική αρχαία πόλη είχε περίπου χαθεί - κι ήταν διαρκές αυτό το Ελευσίνιο μυστήριο.

Οι λίγοι που την είχαν ακουστά, πάλι, τη σύγχρονη Ελευσίνα, την φαντάζονταν σαν τη Δραπετσώνα, με το λαϊκό κορίτσι που κάποιος είχε αγαπήσει εκεί μια φορά και το έκανε τραγούδι, με το γεράνι και την εργατιά και την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Και οι Πειραιώτες, ειδικά της Βήτα, μπορεί να δυσκολεύονται ακόμη να δουν σαν ξεχωριστή πόλη μια συνοικία που εξυπηρετιόταν από παλιά με αστικό λεωφορείο (ενώ η Ραφήνα και το Πόρτο Ράφτη βασίζονταν στα ακριβότερα ΚΤΕΛ). Με την ίδια λογική, θα έλεγαν, ας γίνει πολιτιστική πρωτεύουσα και ο Άλιμος του Θουκυδίδη.

Προσωπικά, αν και ήμουν Πειραιώτης της Άλφα, μια παρόμοια αντίληψη είχα, μέχρι λίγο πριν την Ολυμπιάδα. Τότε, ως προνομιακός -λόγω δουλειάς- γνώστης του καινούργιου δρόμου είχα την ευκαιρία να περάσω όμορφα διαλείμματα σε ένα από τα καλύτερα μη παραθαλάσσια μέρη για καφέ που έχει η Αττική: στο δρόμο ήπιας κυκλοφορίας (Νικολαΐδου) που περνά δίπλα απο τον αρχαιολογικό χώρο. Περίπου εκείνο τον καιρό έμαθα την περιοχή μέσα από βιβλία του Γεράσιμου Δενδρινού, που τα αγάπησα κυρίως γιατί οι ιστορίες τους δένονταν με το ίδιο νήμα που ενώνει τον Πειραιά με τα πολύ μακρινά δυτικά του προάστια. Συγχωρήστε μου την υπερβολή και αφήστε με για μια στιγμή να χαρώ ως Πειραιώτης με τη μακρινή μας γειτονιά (διότι γειτονιά μας είναι όποιος τόπος εξυπηρετείται με αστικό λεωφορείο που ο αριθμός του αρχίζει με 8), που -ναι- είναι πόλη με ζωή, θάλασσα, παραγωγή, κίνηση και όχι μόνο ιστορία. Και πινακίδες με, δικαίως, μπλε και πράσινο υπόβαθρο.

7 Νοε 2016

Οι ρυθμιστές των ΗΠΑ δεν θα εκπροσωπηθούν (ακόμη), αλλά δεν είναι νάνοι

Στις ΗΠΑ διατηρείται το πλειοψηφικό (winner-take-all) σύστημα σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις. Αυτό καθιστά μηδαμινές τις δυνατότητες εκλογής Προέδρου (ή ακόμη και εκλεκτόρων για τη δευτερογενή ψηφοφορία) από τρίτο κόμμα πλην Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων. Ωστόσο, ουκ ολίγες φορές - όχι μόνο παλιότερα που δεν είχε παγιωθεί ο δικομματισμός, αλλά και τις τελευταίες δεκαετίες - το άθροισμα των δύο μεγάλων απέχει λίγο ή περισσότερο από το 100%.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική περίπτωση ήταν ο Ρος Περό, ο μεγιστάνας που (σε αντίθεση με τον Ντόναλντ Τραμπ) κατέβηκε ανεξάρτητος και εκτιμάται ότι προσέλκυσε κυρίως Ρεπουμπλικάνους το 1992 και 1996, με αποτέλεσμα ο Μπιλ Κλίντον να εκλεγεί δις χωρίς να ξεπεράσει ποτέ το 50%. Μετά την εξαφάνιση αυτού του διάττοντα αστέρα, ποτέ δεν συγκεντρώθηκε διψήφιο ποσοστό από τρίτο υποψήφιο. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια συστηματικά ανεβαίνει η δύναμη συγκεκριμένων μικρών κομμάτων.

Για τα αμερικανικά δεδομένα μικρών: το Ελευθεριακό Κόμμα (Libertarian) με υποψήφιο τον Γκάρυ Τζόνσον πήρε σχεδόν 1.3 εκατομμύριαι ψήφους και ποσοστό 1%. Φέτος οι δημοσκοπήσεις έως τώρα δείχνουν ότι έχει πιθανότητα να ανεβάσει τις δυνάμεις του, προσελκύοντας δυσαρεστημένους από τον Τραμπ Ρεπουμπλικάνους. 

Άραγε η Χίλλαρυ Κλίντον θα επωφεληθεί από τους Libertarians κατά παρόμοιο τρόπο όπως ο σύζυγός της από τον Περό; Θεωρητικά είναι δυνατό οι Ελευθεριακοί να κόψουν σε ορισμένες αμφιταλαντευόμενες (swing) πολιτείες το κρίσιμο ρεπουμπλικανικό ποσοστό που θα φέρει τελικά στην πρώτη θέση την υποψήφια των Δημοκρατικών. Ωστόσο, παρόμοια ζημιά μπορεί να πάθει και η ίδια η πρώην ΥΠ.ΕΞ. των ΗΠΑ, από το Πράσινο κόμμα, που κι αυτό φιλοδοξεί να ξεπεράσει το ψυχολογικό φράγμα του 1% - κάτι που συνέβη το 2000 με τον χαρισματικό Ralph Nader που πήρε 2.7%. 

Οι απόψεις παγκοσμίως διίστανται για το αν αξίζει να δίνεται ισότιμη φωνή - μέσω μιας αναλογικής αντιπροσώπευσης - στα μικρότερα κόμματα, ή αν αντίθετα η δικαιοσύνη θα πρέπει να θυσιαστεί ώστε να αποφεύγεται η "ακυβερνησία". Με κάθε επιφύλαξη όσον αφορά την αξιοπιστία των εκτιμήσεων, ένα ιδιαίτερα πιθανό σενάριο φαίνεται πως είναι η οριακή πλειοψηφία στους εκλέκτορες και η συγκράτηση των δύο μεγάλων κάτω του 50% στη λαϊκή ψήφο. Όπως το 2000 έτσι και τώρα δεν προβλέπω σε μια τέτοια περίπτωση να τίθεται στα σοβαρά θέμα αλλαγής των διαδικασιών. Αν όμως συστηματικά ευδοκιμήσουν κόμματα με εκατομμύρια ψηφοφόρων σε όλη την επικράτεια των ΗΠΑ τα οποία θα μένουν χωρίς καμία αντιπροσώπευση, δεν αποκλείεται να γεννηθεί σοβαρός προβληματισμός, καθώς θα αυξάνονται οι πιθανότητες να εκλέγονται υποψήφιοι του σχετικώς πλειοψηφούντος, που θα είναι μειοψηφία στο γενικό σύνολο. 

Όπως Ελλάδα, που με το μπόνους των 50 εδρών καταλήξαμε να μας κυβερνούν κόμματα με άθροισμα κάτω του 40%. Και μάλιστα κόμματα που ορκίζονταν στην Απλή ("και άδολη") Αναλογική - όμως μ' αυτά και μ' αυτά τελικά καθιέρωσαν κάτι που της μοιάζει (συμφεροντολογικά για να περιορίσουν την ήττα τους, όπως έκανε ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1989) και άφησαν ως θιασώτες των (υπερ)ενισχυμένων συστημάτων πολλούς δεξιούς και νεοδεξιούς. Συμπεριλαμβανομένων όσων πριν λίγα χρόνια χρόνια, από τα "μετερίζια" μικρών κομμάτων, μάλλον δεν κραύγαζαν τόσο έντονα υπέρ αυτών των συστημάτων.

27 Οκτ 2016

Προστατέψτε το Ανατολικό Αιγαίο!

Ανεξάρτητα από το πώς θα εξελιχθεί η μεταναστευτική και προσφυγική ροή προς την Ευρώπη αλλά και η αντιμετώπιση του ζητήματος σε επίπεδο ΕΕ, θα πρέπει να θεωρούμε βέβαιο ότι για πολλά χρόνια στην Ελλάδα θα ζουν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι καταγόμενοι από χώρες της Ασίας και Αφρικής, εξαθλιωμένοι λόγω πολέμου ή οικονομικών συνθηκών στις πατρίδες τους. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο οι καραβιές των πρόσφατων ετών αλλά και όσοι ήρθαν για να εργαστούν, κυρίως στην προολυμπιακή εποχή αλλά και στη συνέχεια, εν μέσω κρίσης, σε κατασκευαστικές ή αγροτικές εργασίες.

Θα πρέπει να πάρουμε απόφαση ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι δυνατόν να εκτοπιστούν μαζικά από μια χώρα πολιτισμένη, για πολλούς (ανάμεσά τους και πρακτικούς) λόγους. Θα πρέπει να σκεφτούμε πολύ σοβαρά αν η οποιαδήποτε γκετοποίηση έχει οτιδήποτε το θετικό, αλλά και αν είναι πρακτικά εφικτό να υπολογίζουμε ότι πολύς κόσμος μπορεί να παραμείνει για πολύ καιρό σε κατάσταση οιονεί κράτησης. Ακόμη και αν απομακρυνόταν κάθε δυνατότητα παράνομης εισόδου στη χώρα και αν το καθεστώς ελέγχων γινόταν ξαφνικά τέλειο, θα παραμείνει ένας εξαιρετικά υψηλός αριθμός κατοίκων - που θα θεωρούμε "προσωρινούς" - για τους οποίους οι πιθανότητες ενσωμάτωσης (έστω με τον επίπονο τρόπο που κουτσά-στραβά επιτεύχθηκε με τους Βαλκάνιους και πρώην Σοβιετικούς) θα είναι  πολύ μικρές.

Θα είναι τεράστιο λάθος αν αυτό το κομμάτι του ντε φάκτο πληθυσμού επιδιωχθεί να μείνει στις ακριτικές περιοχές στις οποίες δυσανάλογα μεγάλο μέρος του κατοικεί (ή "φιλοξενείται") σήμερα. Η τυφλά δίκαιη κατανομή θα ήταν σε κάθε νομό της Ελλάδας ανάλογα με τον μόνιμο πληθυσμό της τελευταίας απογραφής. Η ουσιαστικά ωφέλιμη κατανομή θα υπάρξει αν αποφευχθεί πάση θυσία η συγκέντρωση δυνητικών "μουσουλμανικών μειονοτήτων" σε ακριτικές περιοχές και ιδιαίτερα σε νησιά.

Στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου βρίσκονται πολλές χιλιάδες πρόσφατοι αφιχθέντες. Δεν μεταφέρθηκαν από άλλο σημείο της χώρας: εκεί τους έβγαλε η θάλασσα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογείται να διατηρείται στα νησιά οτιδήποτε πέραν της απόλυτα προσωρινής "δομής" που απαιτείται για την καταγραφή. Τα μικρομεσαία νησιά που ελπίζουν στον τουρισμό και βρίσκονται σε απόσταση stone's throw (ρίχνω πέτρα και φτάνει απέναντι) από την Τουρκία πρέπει να προστατευθούν. Το να διατηρούνται οι άνθρωποι στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο δεν αυξάνει τις πιθανότητες "επαναπροώθησης". Το ίδιο - πλην ίσως του τουρισμού - ισχύει και στην περιοχή περί τον οδικό άξονα Ε-75 και ιδίως μεταξύ Θεσσαλονίκης και Ευζώνων. Από τη στιγμή που οι βόρειοι και υπερβόρειοι γείτονες δεν αφήνουν πια τη σιωπηρή διέλευση των προσφύγων και λοιπών μετοίκων, δεν υπάρχει λόγος να διατηρούνται κουτοπόνηρα χώροι στους συγκεκριμένους τόπους.

Υποτίθεται ότι ξεδιπλώνεται ένα σχέδιο για την ορθολογική κατανομή ανά τη χώρα. Δεν μου είναι γνωστό αν οι παραπάνω σκέψεις έχουν απασχολήσει καθόλου αυτούς που το συντάσσουν και αυτούς που θα κληθούν να το εφαρμόσουν. Προκαλεί έκπληξη ωστόσο η πληροφορία ιστοσελίδας, ότι η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ ζήτησε από ξενοδόχους νησιού του Ανατολικού Αιγαίου να υποβάλουν προσφορές για ξενοδοχειακές υπηρεσίες από το Νοέμβριο του 2016. Αν αληθεύει, αυτό προαναγγέλλει διαιώνιση της τωρινής κατάστασης. (Ο σύνδεσμος: http://aegaio.blogspot.com/2016/10/h_25.html)

Η πρόσφατη ανάσυρση ενός "εθνικού συμβολαίου" των τελευταίων ημερών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η χαρτογραφική απεικόνιση των ανατολικών νησιών μας ως δυνητικά διεκδικούμενων, ανεξάρτητα από το πώς οι αναφορές αυτές θα αντιμετωπιστούν σε διπλωματικό και δημοσιογραφικό επίπεδο (με τη δέουσα σύνεση και με μέτρο, θα ήθελα να ελπίζω), καλό θα είναι να θυμίζουν σε όλους - και ιδίως σε όσους έχουν την εξουσία να παίρνουν αποφάσεις - ότι αν η παραμέληση της επαρχίας εν γένει είναι κακή πολιτική, ειδικότερα στα συγκεκριμένα νησιά είναι εγκληματική αμέλεια να "καις" μία προς μία όλες τις δυνατότητές τους να κρατήσουν και να προσελκύσουν ανθρώπους που θα πάνε εκεί από επιλογή (κι όχι από ανάγκη), για να ζήσουν, να δραστηριοποιηθούν ή να τα απολαύσουν ως επισκέπτες.

11 Οκτ 2016

Η Ευρώπη-σάντουιτς και η μελλοντική ηγεσία των ΗΠΑ

Πολλές από τις διαφορές ανάμεσα στους υποψηφίους για την αμερικανική Προεδρία είναι περίπου κλασικές μεταξύ αριστερότερης και δεξιότερης εξωτερικής πολιτικής. Ο Τραμπ εκφράζει απομονωτισμό (με έκδηλη αντιπάθεια σε "αλλόφυλους") ενώ η Κλίντον υποστηρίζει ενεργή παρουσία των ΗΠΑ (και στάση διαπολιτισμικής ανοχής). Οι ψηφοφόροι των ΗΠΑ όπως και κάθε χώρας αποφασίζουν βάσει ποικίλων κριτηρίων και θα 'χε ενδιαφέρον να δει κανείς πόσο βαρύνει η εξωτερική πολιτική στην επιλογή του Αμερικανού πολίτη καθώς και πόσο δημοφιλής μπορεί να είναι η στάση κάθε υποψηφίου ανάμεσα στους τρίτους λαούς που υφίστανται τις συνέπειες της εκάστοτε ηγεσίας στην Ουάσιγκτον (κι ας μην έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν για την ανάδειξή της).

Το πρώτο ερώτημα συχνά βρίσκει έμμεση απάντηση αν θυμηθεί κανείς την ατάκα "the economy, stupid". Άραγε είναι αποφασισμένοι οι Αμερικανοί να σταθούν υπεράνω των οικονομικών; Το ότι η Χίλλαρυ δεν βγαίνει (ακόμη - αρχές Οκτωβρίου) με τα τσαρούχια δείχνει πως δεν θέλουν να την επιβραβεύσουν για τα ομαλά, οικονομικώς, χρόνια του Ομπάμα. Ίσως αυτό να δίνει περιθώριο σε θέματα όπως η εξωτερική πολιτική να καθορίσουν σε μεγαλύτερο βαθμό τις επιλογές. 

Η κόπωση από την παραμονή των ΗΠΑ στο διεθνές προσκήνιο, όπως κι η δυσπιστία απέναντι σε στάσεις και επιλογές του ζεύγους Κλίντον διαχρονικά, ενδέχεται να δώσουν πόντους σε έναν πολιτικό που υπόσχεται ελάφρυνση του κόστους παραμονής των αμερικανικών στρατευμάτων ανά τον κόσμο αλλά και ύφεση σε ένα συγκεκριμένο μέτωπο: αυτό μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Η μέχρι τώρα θετική στάση του Τραμπ απέναντι στον Πούτιν και αντίστροφα, μπορεί να κριθεί θετικά από όσους ανησυχούν για την αυξανόμενη αντιπαλότητα των τελευταίων ετών. Αν η προσφυγική κρίση αποδοθεί ως ένα σημείο στην αντιπαλότητα αυτή, συνεπάγεται ότι η άρση ή η μείωσή της θα εκληφθεί ως ελπίδα ελάφρυνσης των μεταναστευτικών ροών και των όσων δεινών δημιουργούν. 

Το ενδιαφέρον λοιπόν σε μια τέτοια περίπτωση θα είναι κατά πόσον η μέχρι τώρα δυτική "ορθοδοξία" (που συχνά δείχνει εμπνευσμένη από το μοντέλο διαπολιτισμικής σύγκρουσης με τις διαχωριστικές γραμμές σε μέρη όπως η Βοσνία και η Ουκρανία) θα αντιδράσει θεωρώντας κατευνασμό την όποια αμερικανική προσπάθεια προσέγγισης με τη ρωσική ηγεσία - και πώς θα συμπεριφερθούν οι κυβερνήσεις αλλά πρωτίστως τα εκλογικά σώματα (υπενθύμιση: Γερμανία και Γαλλία έχουν εθνικές εκλογές μέσα στο 2017), τόσο στις μεγάλες όσο και στις μικρότερες χώρες σε μια Ευρώπη που, όλο και περισσότερο, θα μοιάζει σάντουιτς: στριμωγμένη ανάμεσα στις ΗΠΑ και στη χώρα που, εκατό χρόνια μετά την αλλαγή "αυτοκρατορικής" φρουράς στη Μόσχα, θα συνεχίσει να αναζητά αυξημένο ζωτικό (με το συμπάθιο) χώρο.

30 Αυγ 2016

899 μέτρα

Προχώραγε σε μια κατηφοριά, ίσως από τον διπλανό λόφο με τα πεύκα, που τον λένε Μάριαν. Ο κόσμος παρατεταγμένος στην άκρη τον χειροκροτούσε, όπως έκανε και το στάδιο - ρυθμικά και όρθιο - όταν μπήκε. Σε μια εποχή που οι τελευταίοι μεγάλοι αθλητές του στίβου μας είχαν ήδη πάει στην πολιτική όπως ο γιατρός ή τη ζαχάρωναν όπως ο επικοντιστής, ο μουσάτος Αγρινιώτης τερμάτισε με παγκόσμιο ρεκόρ δίνοντας ελπίδες για ένα λαμπρό μέλλον. Η δική μας χαρά εκεί στην πειραιώτικη γειτονιά ήταν ακόμα μεγαλύτερη από των άλλων συνελλήνων, γιατί ο κοντινότερος οικογενειακός φίλος έμοιαζε στο μαραθωνοδρόμο - αρκετά για να αποκτήσει το περιφραστικό παρατσούκλι Κούσης ο Μεγάλος Αθλητής.

Οι διοργανωτές των Μεσογειακών του 1979 όμως έκαναν ένα ανεπίτρεπτο λάθος. Η διαδρομή αποδείχθηκε 899 μέτρα μικρότερη από την κανονική του Μαραθωνίου. Ποτέ δεν θα μάθουμε αν ο πρωταθλητής μας θα έσπαγε ούτως ή άλλως το ρεκόρ αν είχε την ευκαιρία να τρέξει τη σωστή απόσταση. Είναι ένα what-if που δεν μπορείς να μη σκεφτείς, όταν περνάς δίπλα από το καμπυλόγραμμο στάδιο, αρχιτεκτονικής παραπλήσιας (τηρουμένων των αναλογιών, ανοιχτό το μεν και κλειστό το δε) με το -ελληνικό πλην σοσιαλιστικά ονοματισμένο- Ειρήνης και Φιλίας. (Ένα άλλο what-if είναι το τι θα έκανε η Εθνική μας στο πρώτο διεθνές παιχνίδι ποδοσφαίρου που διεξήχθη ποτέ σε αυτό το στάδιο, αν ο ήρωας της Κοπεγχάγης Σαργκάνης -αλλά και όλη η ομάδα- βρισκόταν σε στοιχειωδώς καλή μέρα, και όχι στα χάλια που συνέβαλαν στην τραγική πεντάρα από την φορτσάτη Γιουγκοσλαβία.)

Το Σπλιτ ήταν Ασπάλαθος παλιά και κάποιες φορές σου θυμίζει κάτι από Ελλάδα, μια πόλη όμορφη και άσχημη μαζί, με νησιά σε απόσταση αναπνοής από ουρανοξύστες και ναυπηγεία. Μια πόλη ρωμαιοκαθολική με μια βυζαντινή Κλεισούρα, Κλις σήμερα, κάστρο που κράτησαν οι Οθωμανοί στη διάρκεια της άγονης πολιορκίας τους πριν από μισή περίπου χιλιετία. Οι αντιφάσεις κορυφώνονται στο κέντρο, στην καρδιά της πόλης, που είναι ο καθεδρικός του Αγίου Δομνίου, δίπλα στο αίθριο του παλατιού του Διοκλητιανού, ενός από τους μεγάλους διώκτες του αρχικού Χριστιανισμού. 

Σβέτι Ντούγε λένε οι ντόπιοι τον προστάτη άγιο Δόμνιο, έτσι (Ντούγε) έχει ονομάσει και το γιο του ο ντόπιος Ντίνο Ράτζα, όπως έμαθα από Έλληνα μπασκετόφιλο που μου παρήγγειλε χαιρετίσματα στον παλιό σταρ, θρέμμα της τοπικής Γιουγκοπλάστικα (προς το παρόν μόνο το σπίτι του έχει εντοπιστεί, ο ίδιος όχι ακόμη). Τα απρόσμενα ελληνικά, ωστόσο, ακούστηκαν από έναν λιγότερο διάσημο παλιό Κροάτη αθλητή, τον τερματοφύλακα του ΟΦΗ Ίγκορ Βούκμαν, που βρέθηκε τυχαία δίπλα μας στο Σπλιτ αυγουστιάτικα, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι τη μόνη βασική ελληνική λέξη που ξεχνούσε, το παράθυρο, τη θυμήθηκε ακούγοντας ένα τραγούδι. 

Τραγούδια βάζω κι εγώ στο μυαλό μου για να δίνω ρυθμό όταν βαδίζω, κολυμπάω ή, πιο σπάνια, τρέχω. Ίσως να έβαζε κι ο Μεγάλος Αθλητής τότε που, πολλά χιλιόμετρα και χρόνια μακριά από τις ρυθμικές επευφημίες των Δαλματών, έβγαινε για την τακτική του προπόνηση στην ελληνική (όχι την κροατική) συμπρωτεύουσα. Η ελληνική και η αγγλική εκδοχή της Wikipedia διαφωνούν για το αν ο μαραθωνοδρόμος πέθανε (το 2005) στο άλσος με τα πεύκα ή στην παραλία. Βλέποντας το καταπράσινο ύψωμα του Μάριαν στο φόντο της υπέροχης ακρογιαλιάς στο Κάσιουνι, μπαίνεις στον πειρασμό να σταματήσεις τον χρόνο για τον Μιχάλη λίγο πριν την επαναμέτρηση, εκεί στο Σπλιτ κι όχι στην όμορφη Θεσσαλονίκη.


11 Αυγ 2016

Μικρές λεπτομέρειες

Η ελληνική παρουσία στην Αδριατική δεν είναι τόσο ξακουστή και τόσο αρχαία όσο αυτή στη Μαύρη Θάλασσα. Οι λεπτομέρειες όμως που έμαθα φέτος είναι εκπληκτικές. Ιδού μερικές:

-1- Τα μεγαλύτερα νησιά έχουν και ελληνικά ονόματα. Το Κρκ είναι Κύρικον (μάλλον μεταγλώττιση του λατινικού Curicum). Το Τσρες είναι Χέρσον. Η Κόρτσουλα είναι η παλιά Κόρκυρα Μέλαινα (μαύρη Κέρκυρα). Τέλος το πανέμορφο Χβαρ είναι Φάρος, αποικία των Παρίων, από την παρουσία των οποίων έχει διασωθεί το πρωτοποριακό σύστημα διανομής αγροτεμαχίων ως "ager" (αγρός).

-2- Ένα καθόλου αρχαιοελληνικό και καθόλου τουριστικό νησί, το Κράπανι έξω από το Σίμπενικ (μόλις που φαίνεται στη φωτό), έχει παράδοση στη σπογγαλιεία την οποία φέρεται διδάξας ένας καθολικός ιερωμένος από την Κρήτη ονόματι Αντώνιος (Antun)!

-3- Ο Αποξυόμενος, αντίγραφο κλασικού αγάλματος που βρέθηκε στο βυθό της Αδριατικής, εκτίθεται από φέτος στο μικρό νησί Λόσινι, στο οποίο εγκαινιάστηκε μουσείο με αυτό το εύρημα ως κύριο έκθεμα. Πρόκειται για σημαντικό πολιτιστικό γεγονός της φετινής χρονιάς σε μια χώρα στην οποία, πολύ συχνά, ακούς και νιώθεις θαυμασμό και σεβασμό για τους παλιότερους πολιτισμούς που πέρασαν από αυτά τα εδάφη.

-4- Στο κεντρικότερο ίσως σημείο της Τεργέστης, δίπλα στη μεγάλη πλατεία του χρηματιστηρίου και πάνω στη θάλασσα, βρίσκεται η ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου.